1. ders
Adil Konut Hukukunun Evrimi
Eşit haklar mücadelesinde iki yüz yıllık ilerlemeler ve gerilemeler
1866 Tarihli Civil Rights Act
Eşit konutu güvence altına alan ilk federal yasa ve onu sınayan davalar
Konutta adil ve hakkaniyete uygun muamele, yasayla tanınmış bir haktır. Sevdiğiniz müşterilere gösterdiğiniz bir nezaket değildir. Bu bölüm, kursun en uzun bölümüdür ve en fazla riski taşır; çünkü korunan bir sınıfı (protected class) ya da bir muafiyeti yanlış öğrenen bir lisans sahibi yalnızca bir sınavda başarısız olmaz. Yanlış öğrenen bir lisans sahibi, gerçek bir aileyi gerçek bir evden geri çevirir.
Baştan başlayın. 1866 tarihli Civil Rights Act (Medeni Haklar Yasası), federal hükümetin tüm Amerika Birleşik Devletleri vatandaşlarına eşit konutu güvence altına almaya yönelik ilk büyük girişimiydi. Irk veya renk temelinde her türlü ayrımcılığı yasaklar. 1866 Yasası genel bir beyan içerir: Amerika Birleşik Devletleri’nin tüm vatandaşları, her eyalette taşınmaz ve taşınır malları miras yoluyla edinme, satın alma, satma, kiraya verme ve devretme konusunda aynı hakka sahiptir.
1866 Yasası hakkında iki olgu işin esasını oluşturur. Hiçbir türde muafiyet öngörmez. Ve federal mahkemede uygulanabilir.
“Muafiyet yok” ifadesini aklınızda tutun. Bu bölümün ilerleyen kısımlarında dört federal muafiyet, dört eyalet muafiyeti ve iki şehir muafiyeti öğreneceksiniz; bunların her birinde 1866 Yasası biçiminde bir açık vardır. Irk ayrımcılığı, federal Fair Housing Act (Adil Konut Yasası) kapsamındaki muafiyetlerden bağımsız olarak her türlü taşınmaz işleminde yasaktır. Bu bölümün, ırkın muaf tutulduğu hiçbir versiyonu yoktur.
1866’dan işleyen bir adil konut yasasına giden yol yüz yıldan fazla sürdü ve düz bir çizgide ilerlemedi. Eşit haklar mücadelesinde hukuki ilerlemeler de hukuki gerilemeler de yaşandı. Üç Yüksek Mahkeme kararı bu dönüm noktalarını işaret eder.
FAIR HOUSING ACT’İN ÇERÇEVESİNİ ÇİZEN ÜÇ KARAR
Plessy v. Ferguson, 1896. 1890’da Louisiana, eyalet içinde vagonlarında yolcu taşıyan tüm demiryolu şirketlerinin beyaz ve renkli ırklar için eşit ama ayrı yerler sağlamasını zorunlu kılan bir yasa çıkardı. Otuz yaşındaki ayakkabıcı Homer Plessy, East Louisiana Railroad’un beyazlara ayrılmış vagonunu terk etmeyi reddettiği için hapse atıldı. Yasaya mahkemede itiraz etti ve yasanın On Üçüncü ve On Dördüncü Anayasa Değişikliklerini ihlal ettiğini savundu. Yüksek Mahkeme, yasallaştırılmış ırk ayrımına ilişkin “ayrı ama eşit” doktrini lehine karar verdi ve Siyah vatandaşlara beyazlarınkine eşit yerler sağlandığı sürece Louisiana yasasının onları yasaların eşit korumasından yoksun bırakmadığına hükmetti.
Brown v. Board of Education, 1954. Dava, Topeka, Kansas’ın devlet okulu sistemindeki ırk ayrımıyla ilgiliydi. Yüksek Mahkeme, ayrı eğitim tesislerinin doğası gereği eşit olmadığı ve ırk ayrımının Anayasa’yı ihlal ettiği sonucuna vardı. Brown kararı, elli sekiz yıl sonra Plessy kararını bozdu.
1964 tarihli Civil Rights Act, “Jim Crow” yasalarının sonunu getirdi ve ırktan bağımsız olarak herkese eğitime ve kamusal alanlara erişimi güvence altına aldı. Büyük bir yasaydı ve büyük bir boşluk bıraktı. 1866 Yasası gibi 1964 Yasası da cinsiyet veya din gibi başka etkenlere dayalı ayrımcılığı ele almadı; iki Yasa da konutta ayrımcılığa hiç değinmedi. Konut 1968’e kadar bekledi.
Örnek Olay. Jones v. Alfred H. Mayer Co., Amerika Birleşik Devletleri Yüksek Mahkemesi tarafından 1968’de karara bağlandı.
OLAYLAR. Afrikalı Amerikalı bir çift olan Bay ve Bayan Jones, Mayer Company tarafından St. Louis yakınlarında geliştirilmekte olan bir yerleşim projesinde (subdivision) ev satın almaya çalıştı. Teklifleri reddedildi. Irkları nedeniyle geri çevrildiklerini ileri sürerek 1866 tarihli Civil Rights Act kapsamında Mayer Company aleyhine dava açtılar.
KARAR. Mahkeme, Jones çifti lehine karar verdi ve 1866 Yasasının anayasaya uygun olduğuna hükmetti. Yasanın hem devlet hem de her türlü özel kuruluş tarafından yapılan ırk ayrımcılığını yasakladığını yineledi. Ve konut satışı veya kiralanmasında söz konusu olan ırk olduğunda hiçbir istisna ve hiçbir muafiyet bulunmadığını belirtti.
“Her türlü özel kuruluş tarafından” ifadesini iki kez okuyun. Özel bir satıcı devlet değildir. Özel bir ev sahibi (landlord) devlet değildir. İkisi de 1866 Yasasının dışında değildir. Kararın özü budur ve bir New York lisans sahibinin bir satıcıya, özel bir satışın ırka dayalı bir talimatı federal hukukun erişiminin dışına çıkardığını asla söyleyememesinin nedeni de budur.
Bunun sizin için sonucu hemen ortaya çıkar. Belirli bir aileden gelen teklifi ırkları nedeniyle dikkate almayacağını söyleyen bir satıcı, sizden yürürlükteki en eski medeni haklar yasasını çiğnemesine yardım etmenizi istemektedir. Talimatı yerine getirmezsiniz. Sessizce etrafından da dolaşmazsınız. İşveren broker’ınıza (employing broker) söylersiniz; bu bölümün ilerleyen kısmındaki Lisans Sahibi Olarak Yükümlülükleriniz ekranı, bu telefon görüşmesinin lisansınızı neden koruduğunu tam olarak açıklar.
1866 Yasasının çalışan bir lisans sahibi için önemli olmasının ikinci bir nedeni vardır ve bu neden usule ilişkindir. Yasa federal mahkemede uygulanabilir. Irkı nedeniyle kendisine ev verilmediğine inanan bir kişinin bir kuruma başvurması, soruşturmayı beklemesi ve makul sebep (probable cause) bulunacağını umması gerekmez. Dava açabilir. Bu yolda aylarla ölçülen bir başvuru süresi, bir uzlaştırma aşaması ve şikâyetin takip edilmeye değer olup olmadığına karar veren bir kurum yoktur.
1866 Yasası ile modern Fair Housing Act’i yan yana koyun, bölümün bütününün şekli ortaya çıkar. Fair Housing Act geniştir, yedi sınıfı kapsar ve muafiyetler ile usullerle birlikte gelir. 1866 Yasası dardır, yalnızca ırk ve rengi kapsar ve beraberinde hiçbir ek getirmez. Bu bölümün ilerleyen kısımlarında bir muafiyetle karşılaştığınız her yerde, kapsadığı tek alan bakımından 1866 Yasası onun altında durmaktadır.
DOS Subject 9, bu konuyu arkasındaki mirasla açar ve bu miras dürüst bir cümleyi hak eder. Amerikan konutundaki ırk ayrımı bir zevk tesadüfü değildi. Yasayla, mahkeme kararlarıyla, kredi politikalarıyla ve emlak lisans sahiplerinin sıradan günlük uygulamalarıyla inşa edildi; bu bölümdeki yasalar, o uygulama işe yaradığı için vardır. Konutta fırsatlara erişimin tarihsel yokluğu, hukukun ortadan kaldırmaya çalıştığı şeydir ve siz artık bunun ortadan kaldırılmaya devam edip etmeyeceğine karar veren insanlardan birisiniz.
NOT: Sınav, bu ekrandaki dört tarihi her birinin neyi kapsadığına göre ayırır. 1866 taşınmazı, ırkı ve rengi muafiyetsiz olarak kapsadı. 1896 ırk ayrımını onadı. 1954 onu bozdu. 1964 eğitimi ve kamusal alanları kapsadı, konutu ise dışarıda bıraktı. Konutu doğrudan kapsayan yalnızca, bir sonraki ekrandaki 1968 tarihli Fair Housing Act oldu.
Irkı hiçbir muafiyet kapsamadı
UNUTMAYIN: Bir satıcı size, ilana çıkmamış özel bir satışta belirli bir ırktan alıcıları elemenizi söylüyor. Onu durduran yasayı, yılını ve özel tarafların bu yasayla bağlı olduğunu söyleyen davayı sayın.
Federal Fair Housing Act’in İnşası
Her biri bir öncekine korunan sınıflar ekleyen dört yasa
Federal Fair Housing Act (Adil Konut Yasası), tek bir günde çıkarılmış tek bir yasa değildir. Üst üste konmuş bir yığındır. Kongre, 1866 tarihli Civil Rights Act’i genişleten bir dizi yasa çıkardı ve bunlar birlikte federal Fair Housing Act olarak bilinir hâle geldi. Bu yığını sırasıyla öğrenin; çünkü sınav hangi yasanın hangi sınıfı eklediğini sorar ve sırayı bilmek size her korumanın ne kadar yeni olduğunu gösterir.
1968 tarihli Fair Housing Act, 1968 tarihli Civil Rights Act’in Title VIII’i olarak da anılabilir. Konut satışı ve kiralanmasında ayrımcılığı ele alan ilk anlamlı mevzuattı. Irk ayrımcılığına yönelik yasakları korudu ve iki korunan sınıf ekledi: din ve ulusal köken (national origin).
1974 tarihli Housing and Community Development Act, korunan sınıflar listesine cinsiyet (sex), diğer adıyla gender, ekleyerek federal Fair Housing Act’i güçlendirdi.
1988 tarihli Fair Housing Amendments Act, engellilik (disability) ve ailevi durum (familial status) temelinde ayrımcılığı yasaklamak üzere Title VIII’i değiştirdi. 1988 değişiklikleri en az bunun kadar önemli başka bir şey daha yaptı. Konut ve Kentsel Gelişim Bakanlığının (Department of Housing and Urban Development, HUD) yaptırım rolünü büyük ölçüde genişleterek HUD’u soruşturma ve uzlaştırmanın ötesine, zorunlu yaptırıma taşıdı. 1988’den önce HUD soruşturma yapar ve tarafları bir uzlaşmaya ikna etmeye çalışırdı. 1988’den sonra HUD vardığı tespiti uygulatabilir hâle geldi.
1990 tarihli Americans with Disabilities Act (ADA), yığının içinde değil yanında durur. Kongre gerekli uyarlamaları daha da genişletti; tutarlı ve uygulanabilir standartlar ile engelli bireylere yönelik ayrımcılığın ortadan kaldırılması için açık ve kapsamlı bir ulusal görev tanımı oluşturdu. ADA’ya bu bölümün ilerleyen kısmında ayrı bir ekran ayrılmıştır.
FEDERAL DÜZEYDE KORUNAN YEDİ SINIF
Irk. Renk. Din. Ulusal köken. Cinsiyet, diğer adıyla gender. Ailevi durum. Engel veya engellilik. Federal liste budur ve üzerinde yedi madde vardır. Bu yediyi şimdi yüksek sesle söyleyin; çünkü birkaç ekran sonra elinize on beş sınıflık bir New York listesi ve on yedi sınıflık bir New York City listesi verilecek ve üçünü birbirinden ayırmanın tek yolu hangisinin en kısa olduğunu bilmektir.
Yasa, bir ev sahibinin hayır demesini engellemekten fazlasını yapar. Reklamda, emlak aracılığında (brokerage), kredi vermede ve konut işlemleriyle ilişkili diğer hizmetlerde de ayrımcılığı yasaklar. Tek bir başvuranı bile reddetmeyen bir aracılık firması, yazdığı reklam veya vermediği hizmet yoluyla yine de Yasayı ihlal edebilir.
Yasa, korunan bir sınıftaki kişilerle ilişkili bireyleri de korur. Kocası Siyah olduğu için beyaz bir başvuranı reddeden bir ev sahibi ırk temelinde ayrımcılık yapmıştır; başvuranın, ev sahibinin itiraz ettiği kişi olmaması hiçbir şeyi değiştirmez.
Yasa, Amerika Birleşik Devletleri vatandaşlarını ve vatandaş olmayanları eşit biçimde korur. Yedi sınıfın hiçbiri göçmenlik durumuna bağlı değildir.
Yasa bir tavan değil, bir taban belirler. Federal Fair Housing Act, eyalet ve yerel yönetimlerin sağlanan korumaları artıran mevzuat kabul edebileceğine ilişkin hükmü içerir. New York Eyaleti bunu yapar. New York City bunu yapar. Birkaç New York ilçesi (county) bunu yapar. Bu bölümde tek bir liste yerine üç korunan sınıf listesi bulunmasının ve yalnızca federal yediyi öğrenen bir lisans sahibinin bu eyalette faaliyet göstermek için yetersiz donanımlı olmasının nedeni bu tek cümledir.
Yığının size yaş hakkında ne söylediğine dikkat edin. Engellilik ve ailevi durum en yeni federal sınıflardır ve 1988’de gelmişlerdir. Bu, bugün hâlâ faaliyet gösteren broker’ların çalışma hayatının rahatlıkla içinde kalan bir tarihtir; bu iki sınıfın, ofis açıldığında yasal olan alışkanlıkları sürdüren ofislere hâlâ rastlanan sınıflar olmasının bir nedeni de budur. Bu işte eski alışkanlıklar sevimli değildir. Üzerinde tarih yazan sorumluluklardır.
Federal Yasanın bir taban olmasının bir sonucu daha vardır. New York’un daha fazla koruma sağladığı yerde New York hukuku geçerlidir ve ikisi arasında asla seçim yapmak zorunda kalmazsınız. Müşteriye, onu hangi yasa daha fazla koruyorsa onun avantajını sağlarsınız. Federal Yasanın uygulanan kural olduğu tek durum, daha katı hiçbir kuralın uygulanmadığı durumdur ve New York’ta bu durum nadirdir.
NOT: Sevilen bir sınav sorusu size bir sınıf verir ve onu hangi yasanın eklediğini sorar. 1968: din ve ulusal köken. 1974: cinsiyet. 1988: engellilik ve ailevi durum. Irk ve renk 1866’dan beri vardı ve o tarihten bu yana her yasa tarafından sürdürüldü.
Dört adımda kurulan yedi federal sınıf
UNUTMAYIN: Bu ekranı kapatın ve yedi federal sınıfı sayın. Sonra en son gelen ikisini ve geldikleri yılı söyleyin.
Federal Düzeyde Korunan Yedi Sınıf
Ailevi durumun anlamı ve ona getirilen tek dar istisna
Federal Fair Housing Act, konut taşınmazlarının satışında veya kiralanmasında yedi sınıfın tamamı temelinde ayrımcılığı yasaklar: ırk, renk, din, ulusal köken, cinsiyet (gender), ailevi durum ve engel veya engellilik. Yedi sınıfın altısı kendini açıklar. Ailevi durum ise açıklamaz ve öğrencilerin yanlış anladığı sınıf odur.
Ailevi durum (familial status) iki grup insanı ifade eder. Bir ebeveyn veya yasal veliyle birlikte yaşayan 18 yaşından küçük bireyleri içeren haneler. Ve hamile kadınlar ya da 18 yaşından küçük bir çocuğun yasal velayetini alma sürecinde olan herhangi bir kişi. İkinci grubu yeniden okuyun. Hamile bir başvuran, çocuk henüz dünyaya gelmeden korunur; velayet davasının ortasındaki bir büyükanne de velayet kararı imzalanmadan korunur.
Yasa fiilen, bir kişiye 18 yaşından küçük bir çocuğun velayetine sahip ebeveyn veya veli olduğu için ayrımcılık yapılmasını yasadışı kılar. Ailevi durum evlilikle ilgili değildir. Hanedeki çocuklarla ilgili bir kuraldır ve sessiz yetişkinleri tercih ettiğini söyleyen bir ev sahibi, korunan bir sınıfı yüksek sesle tarif etmiş olur.
Ailevi duruma dayalı bir ihlal, pratikte neredeyse hiçbir zaman açık sözlerle yapılmış bir ret biçiminde görülmez. “Yetişkinler tercih edilir” diyen bir ilandır. Çocukların avluyu kullanamayacağını söyleyen bir kuraldır. Çocuklu her aileyi arka binaya yerleştiren bir politikadır. Bunların her biri bir sınıf insan için kiracılığın koşullarını değiştirir ve koşulları değiştirmek, hayır demek kadar kesin bir ayrımcılıktır.
YAŞLILAR İÇİN KONUT: AİLEVİ DURUMA İLİŞKİN TEK MUAFİYET
1988 tarihli Fair Housing Amendments Act kapsamında yaşlılar için konut (housing for older persons) niteliği taşıyan taşınmazlara çocuklu ailelerin erişimi reddedilebilir. Bir taşınmazın bu niteliği kazanmasının üç yolu vardır ve taşınmazın bunlardan yalnızca birini karşılaması yeterlidir. Üçüncü yolun üç koşulunun hepsini öğrenin; çünkü toplulukların çoğunun fiilen kullandığı yol budur ve insanların koşullarını unuttuğu yol da budur.
Birinci yol. Yaşlılara yardım amacıyla tasarlanmış bir eyalet veya federal program kapsamında sağlanan taşınmaz.
İkinci yol. 62 yaş ve üzeri kişilere yönelik olan ve yalnızca onlar tarafından kullanılan taşınmaz. Belirleyici sözcük “yalnızca”dır. 62 yaşından küçük tek bir sakin varsa taşınmaz bu yola girmez.
Üçüncü yol. Yaşlıların fiziksel ve sosyal ihtiyaçlarını karşılamak üzere tasarlanmış ve üç koşulun aynı anda sağlandığı taşınmaz. Yönetim, 55 yaş ve üzeri kişilere konut sağlama niyetini gösteren politika ve usulleri yayımlar ve uygular. Birimlerin en az yüzde 80’inde 55 yaş ve üzeri en az bir kişi oturur. Ve tesis veya topluluk, sakinlerin yaşlarını doğrulayan anketleri ve yeminli beyanları HUD’a sunar. Üçü birden. 55 yaş ve üzeri politikasını yayımlayan ancak HUD’a hiçbir şey sunmayan bir topluluk testi karşılamamıştır.
Bu özel istisnalardan herhangi biri mevcutsa, yaşlı konutu tesisleri ve toplulukları reşit olmayan çocuklu ailelere konut satmayı veya kiralamayı yasal olarak reddedebilir ya da farklı ikamet şart ve koşulları uygulayabilir. Muafiyetin tamamı budur ve daha ileri gitmez.
Reşit olmayan çocuklara izin verilen yerlerde, bu aileler belirli bir bölümde, binada veya binanın bir kısmında ayrı tutulamaz. Ve yaşlı konutu tesisleri ırk, renk, din, cinsiyet, engellilik veya ulusal köken temelinde ayrımcılık yapamaz. Muafiyet ailevi durumu kapsar. Listedeki başka hiçbir şeyi kapsamaz.
Varsayımsal örnek. Rochester’daki bir ev sahibi iki yatak odalı bir daireyi profesyonel bir çift için ideal diye ilan ediyor ve size, alttaki dairede gündüz uyuyan vardiyalı bir çalışan olduğu için daireyi küçük çocuğu olan hiç kimseye kiralamayacağını söylüyor. Gerekçesi gerçektir ve gerekçesi önemsizdir. Ailevi durum nedenini sormaz. 18 yaşından küçük çocuğu olan hanenin farklı muameleye tabi tutulup tutulmadığını sorar; burada hane hem açıkça reddedilmiş hem de ilanla dışarıda bırakılmıştır.
DİKKAT: Nitelikli yaşlı konutu, ailevi duruma ilişkin tek muafiyettir ve yalnızca ailevi duruma ilişkin bir muafiyettir. Bir başvuranı ulusal kökeni nedeniyle geri çeviren 55 yaş ve üzeri bir topluluk, Fair Housing Act’i diğer herhangi bir konut sağlayıcının ihlal edeceği gibi ihlal etmiş olur.
Ailevi durum evlilik değil, çocuk demektir
UNUTMAYIN: Bir topluluk size 55 yaş ve üzeri olduğunu ve dokuz yaşında çocuğu olan bir aileyi reddedebileceğini söylüyor. Bunu bir alıcıya tekrarlamadan önce karşılandığını görmek isteyeceğiniz üç koşulu sayın.
2. ders
Engellilik, Erişim ve ADA
İki yükümlülük, iki ödeyen ve 13 Mart 1991'de yürürlüğe giren yapı standartları
Fair Housing Act Kapsamında Engellilik
Temel bir yaşam etkinliğini önemli ölçüde sınırlayan veya kısıtlayan fiziksel ya da zihinsel bozukluk
Adil konut amaçları bakımından engellilik (disability), bir veya daha fazla temel yaşam etkinliğini önemli ölçüde sınırlayan veya kısıtlayan fiziksel ya da zihinsel bozukluk olarak tanımlanır. Federal Fair Housing Act bu tanımı üç parçaya ayırır ve sınav cümleyi değil parçaları sınar.
Temel yaşam etkinlikleri (major life activities); kendine bakma, el işlerini yapma, yürüme, görme, işitme, konuşma, nefes alma, öğrenme ve çalışma gibi işlevlerdir. Bu listenin ne kadar sıradan olduğuna dikkat edin. Üzerinde sıra dışı hiçbir şey yoktur. Bunlardan herhangi birini önemli ölçüde sınırlayan bir bozukluk tanımı karşılar.
Fiziksel bozukluk (physical impairment); herhangi bir fizyolojik bozukluk veya durum, kozmetik şekil bozukluğu ya da anatomik kayıp anlamına gelir. Yasa örnekler verir: körlük, işitme bozukluğu, hareket kısıtlılığı, AIDS veya HIV enfeksiyonu ve gündelik temasla bulaşmayan diğer hastalıklar, kronik yorgunluk, alkolizm, uyuşturucu bağımlılığı.
Zihinsel bozukluk (mental impairment); organik beyin sendromu, duygusal veya ruhsal hastalık ve özgül öğrenme güçlükleri gibi herhangi bir zihinsel veya psikolojik bozukluk anlamına gelir.
Fiziksel bozukluk listesindeki iki madde insanları şaşırtır ve ikisi de sınavda sorulur. Alkolizm bir bozukluktur. Uyuşturucu bağımlılığı da öyledir. Başvuran tedavi sürecinde (in recovery) olduğu için onu reddeden bir ev sahibi, engelli bir başvuranı reddetmiş olur.
KİMLER KAPSANMAZ
Fair Housing Act’in engellilik ayrımcılığına ilişkin hükümleri, yalnızca cinsel suç faili olması, yasadışı uyuşturucu kullanması veya başkaları için tehdit oluşturması temelinde engelli olduğunu iddia eden kişiyi kapsamaz. Americans with Disabilities Act kapsamında da “engelli birey” terimi, kapsanan kuruluşun bu kullanım temelinde hareket ettiği durumlarda hâlihazırda yasadışı uyuşturucu kullanmakta olan bir kişiyi içermez.
Bu iki fikri yan yana tutun; çünkü yasada aralarında bir satır vardır ve zıt yönleri gösterirler. Bağımlılık korunan bir bozukluktur. Konut sağlayıcı bu kullanım temelinde hareket ettiğinde, hâlihazırdaki yasadışı uyuşturucu kullanımı korunmaz. İlk yarıyı okuyup duran bir lisans sahibi kuralı değil tuzağı öğrenmiş olur.
BU KAÇ KİŞİYİ KAPSAR
ABD Nüfus Sayımı Bürosuna (U.S. Census Bureau) göre, kurum dışı sivil nüfusun yüzde 12.8’ini oluşturan kırk milyondan fazla engelli Amerikalı vardır. Yaklaşık 34.2 milyon kişinin, yani yüzde 17.5’inin, işlevsel bir kısıtlılığı vardır. Farkında olsanız da olmasanız da kariyerinizin her yılında bu müşterilerle çalışacaksınız.
Asla varsaymayın. Bir kişinin tekerlekli sandalye kullanmaması, işitme cihazı takmaması veya baston kullanmaması engelli olmadığı anlamına gelmez. Otizm, sağırlık, epilepsi, astım ve ruhsal hastalık dahil birçok engel görünmezdir. Bazı kişilerin kalıcı engeller kadar kısıtlayıcı geçici engelleri vardır. Ve engelli herkes engelini veya onun getirdiği kısıtlamaları konuşmak istemez.
Tüm bunlardan çıkan pratik kural kısadır. Sormayın. Tahmin etmeyin. Bir kişi size neye ihtiyacı olduğunu söylediğinde, söylediğini dinleyin ve buna göre hareket edin; teşhisi de onu koyan doktora bırakın.
Lisans sahiplerinin sürekli sorduğu bir soru vardır ve net bir cevabı hak eder. Bir başvurana engeli olup olmadığını sorabilir misiniz? Hayır. Yapabileceğiniz şey, kişinin size söylediğine karşılık vermektir. Bir müşteri zemin katta bir birime ihtiyacı olduğunu söylerse zemin kattaki birimleri ararsınız. Nedenini sormazsınız, bir teşhisi kayda geçirmezsiniz ve bunu ev sahibine arka plan bilgisi olarak aktarmazsınız. Belirleyici olgu ihtiyaçtır; arkasındaki durum sizi ilgilendirmez.
Aynı disiplin kendiliğinizden verdiğiniz bilgiler için de geçerlidir. Bir kooperatif yönetim kuruluna bir başvuranın tedavi sürecinde olduğunu veya bir alıcının çocuğunun otizmli olduğunu söyleyen bir lisans sahibi, bir konut sağlayıcıya istemediği ve yasal olarak dayanamayacağı korunan bir özelliği teslim etmiş olur. Açıklama masum olsa bile kurulun bir sonraki kararı artık kirlenmiştir ve bunun nedeni sizsiniz.
Varsayımsal örnek. Syracuse’daki bir ev sahibi size, bir tedavi programına katıldığını söyleyen bir adama, binada böyle bir şey istemediği için daire kiralamayacağını söylüyor. Bağımlılık korunan listedeki bir bozukluktur. Başvuran hâlihazırda yasadışı uyuşturucu kullanmamaktadır; dolayısıyla istisna ona uzanmaz. Ev sahibi engelliliğe dayalı bir ret tarif etmiş ve sizden bunu uygulamanızı istemiştir.
DİKKAT: Bir müşterinin asansörsüz bir binada yaşayamayacağına kendi başına karar veren ve ona bu ilanları sessizce göndermeyi bırakan bir lisans sahibi, engellilik temelinde yönlendirme (steering) yapmış olur. Ayrıca kendisine düşen tek adımı da atlamıştır: ilanı ona göstermek ve kararı ona bırakmak.
Görünmeyen engeller de engeldir
UNUTMAYIN: Öğrencilerin genellikle kapsam dışı sandığı, korunan listedeki iki bozukluğu sayın ve gerçekten kapsam dışı olan uyuşturucuyla ilgili tek durumu söyleyin.
Uyarlama, Tadilat ve Erişilebilir Tasarım
Her konut sağlayıcının borçlu olduğu iki yükümlülük ve bunların bedelini ödeyen iki farklı kişi
Federal Fair Housing Act kapsamında, bir kiracı veya kiracıyla ilişkili biri engelliyse, konut sağlayıcı ayrımcılık yapamaz ve iki ayrı yükümlülük altındadır. Bu iki yükümlülüğün adları benzer, bedelini ödeyenler ise farklıdır; onları birbirinden ayırmak, bu bölümdeki diğer tüm terim çiftlerinden daha fazla sınav puanı kazandırır.
MAKUL UYARLAMA: SAĞLAYICI ÖDER
Makul uyarlama (reasonable accommodation), engelli kişinin konutu engelli olmayan kişilerle eşit biçimde kullanabilmesi için gerekli olduğu durumda kurallarda, politikalarda, uygulamalarda veya hizmetlerde yapılan bir değişikliktir. Fiziksel hiçbir şey değiştirilmez. Bir kural esnetilir.
Standart örnek rehber köpektir. Görme engelli bir kişinin evcil hayvan yasağı olan bir binada rehber köpek bulundurması yasaklanamaz. Bina evcil hayvan yasağını diğer herkes için korur. Politika bu kiracı için geri çekilir, çünkü daireyi kullanılabilir kılan köpektir.
Makul bir uyarlamayla ilişkili masraflardan konut sağlayıcı sorumludur; meğerki uyarlama aşırı bir mali ve idari yük (undue financial and administrative burden) oluştursun. Aşırı yük gerçek bir sınırdır ve dar bir sınırdır. Sağlayıcının tercihine göre değil, sağlayıcının kaynaklarına göre ölçülür.
MAKUL TADİLAT: KİRACI ÖDER
Makul tadilat (reasonable modification), kiracının konutu tam olarak kullanabilmesine olanak verecek şekilde konutta veya ortak kullanım alanlarında yapılan fiziksel bir değişikliktir. Banyoda tutunma barları. Genişletilmiş bir kapı aralığı. Girişte bir rampa. Sağlayıcı tadilata izin vermek zorundadır.
Makul bir tadilatla ilişkili masraflardan kiracı ya da kiracı adına hareket eden biri sorumludur. Makul olduğu ölçüde konut sağlayıcı, kiracıdan taşınırken taşınmazı özgün durumuna geri getirmesini isteyebilir. New York buna kendine ait bir koşul ekler: tadilat, yangından korunma ve yapı yönetmeliklerinin hükümlerine uygun olmalıdır.
İşin tamamını iki sözcük yapar. Uyarlama bir kuralı değiştirir ve sağlayıcı öder. Tadilat binayı değiştirir ve kiracı öder. Her olay örgüsünü bu tek cümleden geçirin, doğru cevaba ulaşırsınız.
ERİŞİLEBİLİR TASARIM: YENİ ÇOK AİLELİ BİNALAR
Bazı binaların baştan erişilebilir olarak inşa edilmesi gerekiyordu. Federal Fair Housing Act kapsamında, asansörü bulunan ve ilk kez 13 Mart 1991 tarihinde veya sonrasında kullanıma açılmak üzere inşa edilmiş, dört veya daha fazla birimli yeni çok aileli binalar şunları sağlamak zorundadır: tekerlekli sandalye genişliğinde kapılar ve koridorlar, erişilebilir kamusal ve ortak alanlar, birime giden ve birim içinde erişilebilir güzergâhlar, erişilebilir elektrik anahtarları, prizler, termostatlar ve diğer ortam kontrolleri, daha sonra tutunma barı takılabilmesi için güçlendirilmiş banyo duvarları ve tekerlekli sandalye kullanan kişilerin kullanabileceği mutfaklar ve banyolar.
Asansörü olmayan bir binada bu standartlar yalnızca zemin kattaki birimlere uygulanır.
Şimdi tasarım kuralını yeniden paraya bağlayan cümle. Kiracının ihtiyaç duyduğu yapısal değişikliklerden herhangi biri, birim veya kamusal ve ortak kullanım alanları inşa edilirken bunlara dahil edilmesi gereken değişikliklerse, talep edilen bu yapısal değişiklikleri sağlamaktan ve bedelini ödemekten konut sağlayıcı sorumlu olabilir. Tadilatların bedelini kiracı öder. Kiracı, bir müteahhidin 1991 standardına uymamasını düzeltmenin bedelini ödemez.
Varsayımsal örnek. Bronx’taki bir binada oturan bir kiracı, park yerlerinin kurayla dağıtıldığı bir otoparkta, baston kullandığı için kapıya en yakın park yerinin kendisine verilmesini ev sahibinden istiyor. Hiçbir şey inşa edilmez, taşınmaz veya değiştirilmez. Park yerlerinin nasıl dağıtılacağına ilişkin bir kural bir kiracı için esnetilir. Bu bir uyarlamadır ve bedelini ev sahibi öder; bu durumda bedel, bir listede farklı bir isimden ibarettir.
Tek bir olguyu değiştirin, cevap da onunla birlikte değişir. Aynı kiracı otoparktan kapıya giden yol boyunca bir tırabzan takılmasını istiyor. Artık ortak kullanım alanına fiziksel bir şey ekleniyor. Bu bir tadilattır; bedelini kiracı öder ve ev sahibi, işin yangından korunma ve yapı yönetmeliklerine uygun olmasına ilişkin New York şartı saklı kalmak üzere, buna izin vermek zorundadır.
NOT: Bu ekranı üç olgu taşır ve üçü de sınavda sorulur. Dört veya daha fazla birim. Bir asansör. İlk kullanımın 13 Mart 1991 tarihinde veya sonrasında olması. Bunlardan herhangi birini değiştirirseniz, asansörsüz binadaki zemin kat kuralı dışında, erişilebilir tasarım şartının dışına çıkarsınız.
Kural ise sağlayıcı, bina ise kiracı öder
UNUTMAYIN: Tekerlekli sandalye kullanan bir kişi masrafı kendisine ait olmak üzere banyo kapısının genişletilmesini, görme engelli bir kiracı da evcil hayvan yasağına bir istisna getirilmesini istiyor. Hangisi hangisidir ve her birinin bedelini kim öder?
Örnek Olay: The Townsend House Corp.
HUD No. 08-156, 9 Ekim 2008 - bir Manhattan kooperatifi, evcil hayvan yasağı ve otizmli bir çocuk
Önceki ekran size kuralı verdi. Bu ekran size kuralı kabul eden, yazılı olarak evet diyen ve buna rağmen konutta ayrımcılıkla suçlanan bir New York konut sağlayıcısını gösteriyor. Bu bölümdeki en yararlı davadır, çünkü içindeki hiç kimse hiçbir şeyi açıkça reddetmemiştir.
Örnek Olay. ABD Konut ve Kentsel Gelişim Bakanlığı (U.S. Department of Housing and Urban Development), New York City’deki özel bir kooperatif olan The Townsend House Corp.’u, bir ailenin otizmli çocukları için duygusal destek sağlayan bir hayvan edinmesine izin vermeyi reddettiği için konutta ayrımcılıkla suçladığını duyurdu.
OLAYLAR. Maria Mostajo ve Mark Schein, Otizm Spektrum Bozukluğu ve Merkezi İşitsel İşlemleme Bozukluğu tanısı konmuş on bir yaşındaki bir erkek çocuğun ebeveynleridir; bu bozukluklar çocuğun günlük işlevselliğini ve öğrenme ile işitme yeteneğini önemli ölçüde etkilemektedir. Oğullarının bozukluklarını tedavi etmek için çocuğun doktoru, ebeveynlerin oğullarına duygusal destek sağlayacak bir destek hayvanı edinmesini reçete etti. Ebeveynler, hayvanı edinmeden önce kooperatifin evcil hayvan yasağına bir istisna getirilmesini talep etti ve çocuğun engellerini ve hayvana olan ihtiyacı doğrulayan doktor belgelerini sundu.
KARAR. Bu belgeleri aldıktan sonra kooperatif, ebeveynlerin oğulları için bir köpek edinmesine izin vermeyi kabul etti; ancak yalnızca bu aile için özel olarak hazırlanmış bir Pets License Agreement’ta (Evcil Hayvan Lisans Sözleşmesi) yer alan koşullara tabi olarak. HUD’un soruşturması, Sözleşmenin fiilen çocuğa makul uyarlamayı reddeden makul olmayan kısıtlamalar içerdiğini doğruladı. Fair Housing Act, engelli bir kişiye bir konutu kullanma ve ondan yararlanma konusunda eşit fırsat sağlamak için gerekli olabileceği durumlarda kurallarda, politikalarda, uygulamalarda veya hizmetlerde makul uyarlama yapmayı reddetmeyi yasadışı kılar.
KOOPERATİFİN TALEP ETTİKLERİ
Sözleşme, ebeveynlerin $1,000,000.00 tutarında sorumluluk teminatı sağlayan bir sigorta yaptırmasını şart koşuyordu. Hayvana on pound ağırlık sınırı getiriyordu. Hizmet hayvanının dairede ne kadar süre yalnız bırakılabileceğine sınır koyuyordu. Ve köpeğin kooperatifin ortak alanlarındayken ağızlık takmasını zorunlu kılıyordu.
On pound sınırına ve ağızlığa birlikte bakın. Otizmli bir çocuk için reçete edilen bir destek hayvanının yapacağı bir iş vardır; on pound’luk bir tavan, bu işi hangi hayvanların yapabileceğine önceden karar verir. Her ortak alanda ağızlık, tüm binaya uyarlamadan yararlanan çocuğun hangisi olduğunu söyler. Koşulların hiçbiri başka birine uygulanan bir kuraldan kaynaklanmıyordu, çünkü Sözleşme yalnızca bu aile için hazırlanmıştı.
Yaptırım yetkilisinin sözlerini aktarın, çünkü o cümle ölçütün kendisidir. HUD Adil Konut ve Eşit Fırsat Bakan Yardımcısı (Assistant Secretary for Fair Housing and Equal Opportunity) Kim Kendrick, ev sahiplerinin engelli kişilerin hayatlarını hangi makul olmayan şart ve koşullarla yaşayacaklarını dayatmasının ne doğru ne de yasal olduğunu söyledi. HUD, bunun olmamasını sağlamak için Fair Housing Act’i uygulamaya derinden bağlıdır.
SİZİN İÇİN NEDEN ÖNEMLİ
Evet demek yeterli değildir. Bir uyarlamayı kabul edip sonra onu başka hiçbir sakinin karşılaşmadığı koşullarla yükleyen bir konut sağlayıcı uyarlamayı reddetmiş olur. Evraklar onaylandı der. Davranış hayır der. HUD davranışa baktı.
Kooperatif ve kat mülkiyeti (condominium) yönetim kurulları bu amaçla konut sağlayıcıdır. Yönetici acenteleri (managing agent) de öyledir. New York City’de konut stokunun çok büyük bir kısmı kooperatif ve kat mülkiyetidir; bu da bu eyaletteki makul uyarlama taleplerinin çok büyük bir kısmının Fair Housing Act’i hiç okumamış gönüllü bir kurulun önüne düştüğü anlamına gelir. Odada onu okumuş tek kişi çoğu zaman sizsinizdir.
Bu, bir kurul her tavsiyenizi istediğinde önünüze pratik bir soru koyar. Bir kurul bir uyarlamaya koşullar bağlayabilir. Bir kurul uyarlamayı yutan koşullar bağlayamaz. Test şudur: koşul, kurulun herhangi bir sakine uygulayacağı bir şey midir, yoksa yalnızca bu sakin engelli olduğu için mi vardır?
Varsayımsal örnek. Queens’teki bir kooperatif yönetim kurulu bir duygusal destek hayvanını onaylıyor ve ardından hissedara köpeğin yalnızca servis asansörüne binebileceğini söylüyor. Başka hiçbir sakin servis asansörüyle sınırlandırılmamıştır. Koşul tek bir haneye uygulanır, yalnızca uyarlama nedeniyle vardır ve aileyi binadan her çıkışında damgalar. Bu, farklı olgularla karşımıza çıkan Townsend House örüntüsüdür.
Bir lisans sahibi için savunma hamlesi bunun her versiyonunda aynıdır. Talebi yazılı hâle getirin. Doktor belgelerini dosyaya koyun. Kurulun cevabını, koşullarıyla birlikte, yazılı hâle getirin. Neyin istendiğini ve neyin verildiğini gösteren bir dosya, bir yıl sonra bir soruşturmacı sorduğunda herkesin elindeki tek kayıttır.
Bu davadan çıkarılacak bir şey daha var. Aile, bir konut sağlayıcının makul olarak isteyebileceği her şeyi yaptı. İstisnayı hayvanı edindikten sonra değil, edinmeden önce talep ettiler. Engelleri ve ihtiyacı doğrulayan doktor belgelerini sundular. Ön kapıdan girdiler. İyi hazırlanmış bir talebe özel olarak hazırlanmış bir sözleşmeyle karşılık veren bir sağlayıcı meşru bir endişe dile getirmiş olmaz. Bir duvar örmüş olur.
DİKKAT: Bir engelin açıklanmasını başkalarına aktarılacak bir bilgi olarak görmeyin. Bir kiracının teşhisi uyarlama talebinde yer alır, başka hiçbir yerde değil. Bunu bir kurul üyesine, bir komşuya veya başka bir acenteye tekrarlamak başlı başına bir sorundur ve uyarlamanın verilip verilmediğiyle hiçbir ilgisi yoktur.
İmkânsız koşullu bir onay, bir rettir
UNUTMAYIN: Bir kurul bir hizmet hayvanına evet diyor ve dört koşul bağlıyor. Hissedara kurulun kurallara uyduğunu söylemeden önce her koşul için hangi soruyu sorarsınız?
Americans with Disabilities Act
1990’da yasalaştı - beş bölüm (title) ve her kamu binasını değiştiren bölüm
Federal Fair Housing Act, konutta engelli kişilere karşı ayrımcılığı yasaklar. Kongre 1990’da daha ileri giderek Americans with Disabilities Act (Engelli Amerikalılar Yasası, ADA) aracılığıyla gerekli uyarlamaları genişletti.
ADA 1990’da yasalaştığında, bir veya daha fazla fiziksel ya da zihinsel engeli olan 43 milyondan fazla Amerikalı vardı. Kongre, diğer korunan sınıfların aksine engelli bireylerin tekrar tekrar çeşitli biçimlerde ayrımcılıkla karşılaştığını ve çoğu zaman hiçbir yasal başvuru yolunun bulunmadığını tespit etti. Yasanın amacı, engelli bireylere yönelik ayrımcılığın ortadan kaldırılması için açık ve kapsamlı bir ulusal görev tanımı sağlamak ve tutarlı ve uygulanabilir standartlar oluşturmaktı.
ADA, title olarak adlandırılan beş genel alanı ele alır. Bunları beş maddelik bir liste olarak öğrenin ve Title III’ü iyice öğrenin; çünkü ofisinize ve açık ev etkinliklerinize (open house) ulaşan Title III’tür.
Title I, İstihdam. İstihdam ajansları, işçi örgütleri veya ortak işçi-işveren komiteleri dahil, eyaletler arası ticaretle uğraşan ve 15 veya daha fazla çalışanı olan işverenler.
Title II, Kamu Hizmetleri. Eyalet ve yerel hizmetler ile toplu taşıma.
Title III, Kamuya Açık Yerler (Public Accommodations). Kamuya açık bir yere sahip olan, onu kiralayan, kiraya veren veya işleten özel kuruluşlar.
Title IV, Telekomünikasyon. Eyaletler arası iletişimle uğraşan genel taşıyıcılar.
Title V, Çeşitli Hükümler. Asgari kurallar, bir teknik yardım planı ve bir dizi başka hüküm.
ENGELLİ KİŞİLERİN HAYATLARI ÜZERİNDE EN BÜYÜK ETKİYİ TITLE III YARATMIŞTIR
Kamuya açık yer (public accommodation), özel bir kuruluşun sahip olduğu, kiraladığı, kiraya verdiği veya işlettiği bir tesistir. Title III, kamuya açık yerlerin engelli bireylere mal, hizmet, tesis, ayrıcalık, avantaj veya olanak sağlamak için gerekli olduğunda politikalarda, uygulamalarda veya usullerde makul değişiklikler (reasonable modifications) yapmasını zorunlu kılar. Kamuya açık yer bu şarttan yalnızca, değişikliği yapmanın kolayca gerçekleştirilebilir (readily achievable) olmadığını veya değişikliğin sunulan şeyin niteliğini temelden değiştireceğini gösterebildiği durumda kurtulur.
Title III öncelikle restoranlar, oteller ve parklar gibi kamusal tesislerin erişilebilirliğiyle ilgilenir. Ayrıca konut sitelerindeki kamusal ve ortak kullanım alanlarının da erişilebilirlik hükümlerine uymasını gerektirir. ADA’yı bir konut dosyasına sokan cümle budur ve öğrencilerin atladığı cümle de budur.
Size bir soruya mal olmadan önce terim sorununu fark edin. Fair Housing Act kapsamında tadilat (modification) fizikseldir ve bedelini kiracı öder. ADA Title III kapsamında ise modification, işletmenin politikalarında, uygulamalarında veya usullerinde yaptığı bir değişikliktir. Aynı sözcük, iki yasa, iki anlam. Cevaplamadan önce sorunun hangi Yasayı sorduğunu okuyun.
TITLE III MUAFİYETLERİ
Title III özel kulüpleri ve ibadet yerlerini muaf tutar. Tarihi binalar, yani National Register of Historic Places’te (Ulusal Tarihi Yerler Sicili) kayıtlı veya kayda uygun taşınmazlar, yine de mümkün olan azami ölçüde Title III’e uymak zorundadır. Binayı uyarlamanın tarihi önemini yok edeceği durumda alternatif bir yol kullanılabilir. Tarihi bir binadaki bir emlak satış ofisi için alternatif, müşteriyle başka bir yerde toplantı yapmak olabilir.
Bu alternatif gerçek bir soruna gerçek bir cevaptır ve aynı zamanda bir tuzaktır. Müşteriyle başka bir yerde buluşmak, erişilemeyen bir girişin alternatifidir. Müşteriye hizmet vermenin alternatifi değildir. Tarihi binayı müşteriyi başka birine devretmek için gerekçe olarak kullanan bir lisans sahibi bir alternatif bulmuş olmaz. Engelli bir kişinin işini geri çevirmiş olur.
CEZALAR
$55,000
azami idari para cezası, ilk ihlal
ABD Adalet Bakanlığı (U.S. Department of Justice) ve ayrıca hakkaniyete dayalı çözümler sağlayabilen ve parasal tazminata hükmedebilen Başsavcı (Attorney General) tarafından uygulanır. Eyalet veya yerel yönetimlere idari para cezası UYGULANAMAZ.
ADA yaptırım programının amacı, kural ihlal edenlerle uyum yönünde çalışmaktır; uzlaşma müzakereleri, uzlaştırma, kolaylaştırma, arabuluculuk, olgu tespiti ve tahkim yoluyla alternatif uyuşmazlık çözüm yolları teşvik edilir. İhlal edenlerin uymayı reddettiği ve ihlallerin ciddi olduğu durumlarda, özel kişiler veya Adalet Bakanlığı, ayrımcılığı durdurmaya yönelik mahkeme kararları dahil olmak üzere dava açabilir.
İki yasayı kendi şeritlerinde tutun, ADA sorularının çoğu kendiliğinden cevaplanır. Fair Housing Act konutlarla ilgilidir: insanların nerede yaşadığı ve orada kimin yaşayabileceği. ADA mallara, hizmetlere ve tesislere erişimle ilgilidir: insanların nereye gittiği ve içeri girip giremeyecekleri. Bir müşterinin dairesi bir adil konut sorusudur. Ofisiniz, onlarla buluştuğunuz lobi ve sattığınız sitenin topluluk salonu ADA sorularıdır.
ADA’nın bir adil konut bölümünde yer almasının nedeni bu ayrımdır. Bir lisans sahibinin kendi iş yeri, özel bir kuruluş tarafından işletilen kamuya açık bir yerdir; Title III tanımı da budur. Kapınızdaki tabela halkı içeri davet eder. Onları davet ettikten sonra, gerçekten içeri girip giremeyeceklerinden siz sorumlusunuz.
Şart, her şeyin yeniden inşa edilmesi değildir. Title III, politikalarda, uygulamalarda veya usullerde makul değişiklikler ister ve değişikliğin kolayca gerçekleştirilebilir olmadığı ya da sunulan şeyin niteliğini temelden değiştireceği durumda kamuya açık yeri bu yükümlülükten kurtarır. Kolayca gerçekleştirilebilirlik gerçek bir ölçüttür ve işletmenin neler yapabileceğine göre ölçülür. Bu soruyu hiç sormamış bir aracılık firması, bu ölçütü karşılamayı soruyu sormuş olandan daha zor bulacaktır.
NOT: ADA ve Fair Housing Act farklı kurumlar tarafından uygulanır. Adil konut şikâyetleri HUD’a gider. ADA yaptırımı Adalet Bakanlığı ve ABD Başsavcısı aracılığıyla yürütülür. Yanlış yasa için yanlış kurumu adlandıran bir soru tam olarak bunu sınar.
Beş title; Title III ofisinize ulaşır
UNUTMAYIN: Aracılık firmanız kapısında iki basamak bulunan ve rampası olmayan bir dükkân kiralıyor. Hangi title uygulanır, onu kim uygular ve broker’ınıza soracağınız ilk soru nedir?
3. ders
Yasaklanan Davranışlar
Yönlendirme (steering) insanları taşır. Blockbusting mal sahiplerini taşır. Redlining parayı taşır.
Öğrencilerin Karıştırdığı Üç Uygulama
Aynı önyargı, üç farklı mekanizma - kimin hareket ettiğine ve kime yönelik olduğuna bakarak ayırt edin
Yönlendirme (steering), blockbusting ve redlining aynı önyargıdan doğar ve üç farklı makineden geçer. Öğrenciler bunları sınavda, lisans sahipleri de sahada karıştırır. Onları ayırmanın güvenilir bir yolu vardır. Bunu kimin yaptığını sorun ve kime yapıldığını sorun.
YÖNLENDİRME: NE GÖRECEĞİNİZE LİSANS SAHİBİ KARAR VERİR
Yönlendirme (steering) alıcılar veya kiracılarla ilgilidir. Bir mahallenin karakterini korumak veya değiştirmek amacıyla potansiyel alıcıları veya kiracıları ırkları, dinleri, ulusal kökenleri veya başka bir korunan sınıf temelinde belirli mahallelere doğru ya da bunlardan uzağa kanalize etmektir. Beyaz (Caucasian) müşterilere yalnızca geleneksel olarak beyazların yaşadığı mahallelerdeki evler, Hispanik müşterilere de yalnızca geleneksel olarak Hispaniklerin yaşadığı mahallelerdeki evler gösterilebilir.
Hareket eden lisans sahibidir. Kendisine yönelik hareket edilen kişi alıcı veya kiracıdır. Ve yönlendirme, potansiyel alıcı veya kiracı bunu istese bile yasaktır. Dürüst acenteleri yakalayan bu son ibaredir ve bir sonraki ekran onu parça parça inceler.
BLOCKBUSTING: HEDEF MAL SAHİPLERİDİR
Blockbusting mal sahipleriyle ilgilidir. Belirli bir ırk, renk, din, cinsiyet veya ulusal kökenden kişilerin mahalleye girişine ilişkin yapılan beyanlara dayanarak, kâr amacıyla, herhangi bir kişiyi taşınmazını satmaya veya kiraya vermeye teşvik etmek ya da teşvik etmeye çalışmaktır. Federal ve eyalet hukuku kapsamında yasaktır. Buna panik satışı (panic selling) veya panik pazarlaması (panic peddling) dendiğini de duyabilirsiniz.
Hareket eden yine lisans sahibidir; bu kez hedef mal sahibidir. Mal sahibine mahallenin değiştiği, değerlerin düşeceği, suçun artacağı, okulların kötüleşeceği söylenir. Yeterince mal sahibi buna inanır ve sokak ucuza satılır. Lisans sahibi ucuza alır, pahalıya yeniden satar ve asıl mesele kârdır.
REDLINING: PARA ÇİZGİDE DURUR
Redlining, ticari bir kredi kuruluşunun bir konutu satın almak, inşa etmek, onarmak, iyileştirmek veya bakımını yapmak için kredi verirken ya da bu finansmanın koşullarında herhangi birine karşı ayrımcılık yapmasıdır. Ayrımcı nedenlerle belirli mahallelerde bulunan taşınmazlara kredi vermeyi veya sigorta sağlamayı reddetmektir; adı da buradan gelir: haritada bir bölgenin etrafına çekilmiş kırmızı bir çizgi.
Burada hareket eden lisans sahibi değildir. Redlining, taşınmaz göstermeyle değil, ipotek kredisi ve sigorta aracılarıyla ilgilidir. Bir lisans sahibi redlining yapmaz. Bir lisans sahibi bunun alıcılarının başına geldiğini izler ve adını koyabilmek zorundadır.
Kredi kuruluşları taşınmaz değerlerinin düştüğü mahallelerde yine de kredi reddedebilir. Bu karar, taşınmazın veya bölgenin durumu ve değerine ilişkin nesnel ölçütlere dayanmalıdır. Bir kredi kuruluşu karma veya azınlık mahallelerini düşen taşınmaz değerleriyle basitçe eş tutamaz.
Aşağı süzülme (filtering down), redlining’i izleyen süreçtir. Satın alma ve yenileme kredilerinin elde edilmesi neredeyse imkânsız olunca, bu mahallelerdeki evleri pazarlamak, bakımını yapmak veya iyileştirmek son derece zorlaşır; böylece değerler düşer ve döngüyü başlatan varsayım baştan beri doğruymuş gibi görünür. Kehanet kendi bedelini kendisi öder.
Üçünü yan yana tutun. Yönlendirme insanları hareket ettirir. Blockbusting mal sahiplerini hareket ettirir. Redlining parayı hareket ettirir. Üçünden ikisi bir lisans sahibi olarak sizin kendi suçunuzdur. Üçüncüsü ise müşterilerinize yapıldığını göreceğiniz şeydir.
İlk ikisini birbirinden ayıran bir ayrım daha vardır ve bu, ihlal edenin ne istediğiyle ilgilidir. Yönlendirme yapan bir lisans sahibi bir mahalleyi olduğu gibi tutmak veya değiştirmek ister ve yönlendirme bunun aracıdır. Blockbusting yapan bir lisans sahibi komisyonları ve yeniden satış marjını ister ve korku bunun aracıdır. Blockbusting’in federal tanımı açıkça “kâr amacıyla” der; yönlendirmenin tanımı ise kârdan hiç söz etmez.
Varsayımsal örnek; üç karakter ve bir öğleden sonra. Bir lisans sahibi Albany’de bir alıcıya yalnızca otoyolun doğusundaki ilanları gösteriyor ve ona diğer tarafın kendisine uygun olmayacağını söylüyor. Bu yönlendirmedir. Aynı lisans sahibi ardından batı yakasındaki mal sahiplerini arayarak mahallenin değiştiğini ve şimdi ilana çıkmaları gerektiğini söylüyor. Bu blockbusting’dir. Alıcısının batı yakasındaki bir ev için yaptığı ipotek kredisi başvurusu, bölgeyi haritada gözden çıkarmış bir kredi kuruluşu tarafından reddediliyor. Bu redlining’dir ve o öğleden sonra onun yapmadığı tek eylemdir.
NOT: Bir kredi kuruluşunu anlatan bir sınav sorusu asla yönlendirme değildir; kısa bir listenin gösterildiği bir alıcıyı anlatan bir soru da asla redlining değildir. Önce hareket edeni belirleyin. Cevap genellikle seçenekleri okumayı bitirmeden ortaya çıkar.
Yönlendirme insanları, blockbusting mal sahiplerini hareket ettirir
UNUTMAYIN: Bu ekrana geri bakmadan, kimin hareket ettiğini ve kime yönelik hareket edildiğini belirterek üç tanımı her biri tek cümle olacak şekilde söyleyin.
Yönlendirme ve Blockbusting Yakından
İkisi de lisans sahibinin kendi suçudur ve ikisi de bir zamanlar olağan bir uygulamaydı
Bu ikisi ayrı bir ekranı hak eder; çünkü bir lisans sahibinin sıradan bir iş gününün olağan akışı içinde, kendi ağzıyla, bizzat işlediği iki ihlaldir. Yönlendirme yapmak için kimsenin bir bankaya veya bir kurula ihtiyacı yoktur. Bir salı günü tek bir cümleyle yapabilirsiniz.
YÖNLENDİRME
Yönlendirme (steering) alıcılar veya kiracılarla ilgilidir. Bir mahallenin karakterini korumak veya değiştirmek amacıyla potansiyel alıcıları veya kiracıları ırkları, dinleri, ulusal kökenleri veya diğer korunan sınıf temelinde belirli mahallelere doğru ya da bunlardan uzağa kanalize etmektir. Potansiyel alıcı veya kiracı bunu istese bile yasaktır.
Örnek Olay. Emlak lisans sahipleri, müşterilere mevcut tüm seçenekleri göstermek yerine hangi tür mahallede yaşamak isteyecekleri konusunda varsayımlarda bulunduklarında yönlendirme yapmış olurlar. Müşteriniz için neyin en iyi olduğunu bildiğinizi asla varsaymayın. Tercihleri hakkında konuşarak zaman geçirin, sonra gereksinimlerini karşılayan çeşitli seçenekler gösterin.
New York’taki yönlendirmenin çoğu yönlendirme gibi görünmez. Yardımseverlik gibi görünür. Burada daha rahat edersiniz. O okul bölgesi ailenize daha uygun. O sokağın gerçekten size göre olduğunu sanmıyorum. Bu cümlelerin her biri bir alıcının aramasını korunan bir sınıf temelinde daraltır ve her biri, müşteriye iyilik yaptığını düşünen biri tarafından söylenmiştir.
Şimdi zor versiyon, çünkü müşteri bunu soracaktır. Bir alıcı size yalnızca Yahudilerin yaşadığı bir mahalledeki evleri görmek istediğini söylüyor. Adil konut yasaları nedeniyle bir emlak acentesi, talep korunan bir sınıfa dokunuyorsa piyasadaki evleri belirli bir mahalleyle sınırlayamaz. Ders kitabındaki lisans sahibi alıcılara bunu yapamayacağını söyledi ve ardından yapabileceğini önerdi: alıcılar istedikleri sokakları tam olarak söylerlerse, orada ilanda olan tüm evleri onlara gösterebilirdi.
Farkı dikkatle okuyun, çünkü işin tamamı budur. Alıcı bir adres seçebilir. Alıcı bir sokak, bir okul bölgesi, bir işe gidiş güzergâhı, bir bütçe, yürüyerek gitmek istediği bir sinagog seçebilir. Lisans sahibinin yapamayacağı şey, korunan bir sınıfı arama filtresi olarak kullanıp listeyi onun etrafında kurmaktır. Müşterinin seçtiği coğrafya müşterinin kararıdır. Bir sınıf üzerine kurulan liste sizin ihlalinizdir.
Aynı cevap, sizden alıcıları elemenizi isteyen satıcı için, size istediği kiracı tipini söyleyen ev sahibi için ve sokakta ne tür insanların yaşadığını soran alıcı için de işe yarar. Tartışmazsınız ve nutuk atmazsınız. Neyi yapabileceğinizi söylersiniz, neyi yapamayacağınızı söylersiniz ve konuşmayı belgelersiniz.
BLOCKBUSTING
Blockbusting mal sahipleriyle ilgilidir. Belirli bir ırk, renk, din, cinsiyet veya ulusal kökenden kişilerin mahalleye girişine ilişkin beyanlara dayanarak, kâr amacıyla, herhangi bir kişiyi taşınmazını satmaya veya kiraya vermeye teşvik etmek ya da teşvik etmeye çalışmaktır. Hem federal hem de eyalet hukuku kapsamında yasaktır.
Federal Fair Housing Act’ten önce vicdansız emlak lisans sahipleri, mahallenin etnik veya ırksal yapısının değiştiğini ima ederek ev maliklerini (homeowner) korkutup evlerini sattırırdı. Ev malikleri, taşınmazlarının değerinin düşeceğine, bölgede suç oranlarının artacağına ve okulların kalitesinin kötüleşeceğine inandırılırdı. Görünen güdü kârdı. Mal sahipleri düşük bir fiyattan ilana çıkar veya satar, lisans sahibi de dönüp taşınmazları daha yüksek bir fiyattan yeniden satardı.
ÜÇ KLASİK BLOCKBUSTING TEKNİĞİ
Broşür. Bir azınlık grubu üyesinin yakınlarda bir ev satın aldığını belirten broşürler dağıtmak.
Yanlış numara araması. Arayan kişinin, yeni taşınan Asyalı aileyi aradığını sandığını söylediği telefon görüşmeleri.
Al ve anlat. Bölgede bir ev satın almak, onu taksitli satış sözleşmesiyle (on contract) bir azınlık alıcısına satmak ve ardından mevcut ev maliklerine taşınma zamanının geldiğini ima etmek.
Bu üçü tarihseldir ve aynı zamanda birer kalıptır. Modern versiyonu, yakın zamanda ev alan birinin adını veren ve sokak değişmeden önce satmayı düşünüp düşünmediğinizi soran bir postadır. Gönderim yöntemi e-postaya ve sosyal medyaya taşındı. Suç ise hiç yer değiştirmedi.
Her iki suç da Department of State’in (New York Eyalet Bakanlığı) bir lisansı askıya alabileceği veya iptal edebileceği gerekçeler listesinde yer alır; çünkü konut veya ticari alanın satışında, kiralanmasında veya reklamında bir ayrımcılık yasasını ihlal etmek, lisans hukuku kapsamında bir disiplin gerekçesidir. Bu yüzden tek bir yönlendirme olayı, tek bir öğleden sonradan üç ayrı süreç doğurabilir: bir insan hakları şikâyeti, bir Department of State disiplin davası ve bir hukuk davası.
DİKKAT: Blockbusting tamamlanmış bir satış gerektirmez. Yasa teşvik etmeyi veya teşvik etmeye çalışmayı kapsar. Tek bir mal sahibi ilana çıksın ya da çıkmasın, broşürün kendisi ihlaldir.
Müşterinin talebi yönlendirmeye karşı bir savunma değildir
UNUTMAYIN: Bir alıcı yalnızca kendi dininden insanların yaşadığı yerlerdeki evlerin gösterilmesini istiyor. Hizmeti ondan esirgemeden, ona vereceğiniz cevabı iki cümleyle yüksek sesle söyleyin.
Redlining, Aşağı Süzülme ve Yasanın Yasakladığı Eylemler
Redlining kredi kuruluşları ve sigortacılarla ilgilidir, sonuçları ise sokağa düşer
Redlining dört adımda işler ve bu dört adım bir döngüdür. Döngüyü bir kez izleyin, bir kuşakta kredisi reddedilen bir mahallenin bir sonraki kuşakta neden hâlâ düşük değerlendirildiğini anlarsınız.
Birinci adım, varsayım. Geçmişte birçok kredi kuruluşu, karma veya ağırlıklı olarak Afrikalı Amerikalıların yaşadığı bir mahallenin taşınmaz değerlerinin düştüğü bir yer olduğunu varsayıyordu.
İkinci adım, ret. Bu varsayıma dayanarak oralarda kredi vermeyi ve o mahallelerdeki taşınmazlara konut sigortası düzenlemeyi reddettiler.
Üçüncü adım, sonuç. Çoğu durumda bir ev satın almak için hem konut sigortası hem de finansman elde edilmelidir. Satın alma ve yenileme kredilerinin elde edilmesi neredeyse imkânsız olunca, o mahallelerdeki evleri pazarlamak, bakımını yapmak veya iyileştirmek son derece zorlaştı.
Dördüncü adım, aşağı süzülme (filtering down). Değerler düşer. Ve döngüyü başlatan varsayım şimdi baştan beri doğruymuş gibi görünür; uygulamayı bu kadar kalıcı yapan da budur. Aşağı süzülme, tek bir uygulamanın çevresindeki her şey üzerinde olumsuz kalıcı etkiler bırakmasının adıdır.
Kredi kuruluşları taşınmaz değerlerinin düştüğü mahallelerde yine de kredi reddedebilir. Bu ret, taşınmazın veya bölgenin durumu ve değerine ilişkin nesnel ölçütlere dayanmalıdır. Bir kredi kuruluşu karma veya azınlık mahallelerini düşen taşınmaz değerleriyle basitçe eş tutamaz. Çizgi budur ve bu, sonuçla değil kanıtla ilgili bir çizgidir.
Kredi kuruluşu siz değilsiniz. Siz, alıcısının başvurusu az önce reddedilen kişisiniz ve bunu ilk duyan kişi çoğu zaman sizsinizdir. Uygulamanın adını ve şikâyeti inceleyen kurumu bilmek, o alıcıya borçlu olduğunuz hizmetin bir parçasıdır.
FEDERAL FAIR HOUSING ACT KAPSAMINDA YASADIŞI OLAN ALTI EYLEM
İşlem yapmayı reddetme. Gerçek (bona fide) bir teklif alındıktan sonra, korunan bir sınıf temelinde bir konutu satmayı, kiralamayı reddetmek veya konutu başka bir şekilde erişilemez kılmak.
Sahte müsait olmama. Yasaklanmış ölçütlere dayanarak, bir konut aslında müsaitken müsait olmadığını beyan etmek. Çocuklu bir aileye daire boşken dolu olduğunu söylemek standart örnektir ve reddin fiilen gerçekleştiği en yaygın yoldur.
Teklifi reddetme. Başvuran korunan bir sınıfın üyesi olduğu için bir satın alma veya kiralama teklifini kabul etmeyi reddetmek.
MLS erişimi. Yasaklanmış ölçütlere dayanarak çoklu ilan hizmetine (multiple listing service, MLS) erişimin veya katılımın engellenmesi.
Finansal yardım. Yasaklanmış ölçütlere dayanarak talep edilen finansal yardımın sağlanmasında ayrımcılık.
Eşit olmayan koşullar. Bir ayrımcılık aracı olarak farklı bireyler için herhangi bir koşulu, hizmeti veya şartı değiştirmek.
Sonuncusu en geniş ve en sessiz olanıdır. Bir başvurandan daha yüksek güvence bedeli. Kimilerine uygulanan, kimileri için kaldırılan bir kredi puanı alt sınırı. Bir aileden alınan, diğerinden alınmayan bir başvuru ücreti. Bir çifte cumartesi günü gösterim, bir sonrakine ise asla gelmeyen bir geri arama. Bunların hiçbiri sözlü bir ret değildir ve her biri bir ihlaldir.
GRUP EVLERİ VE YEREL İMAR
Fair Housing Act, korunan bir sınıf temelinde ayrımcılık olmadığı sürece yerel imar yasalarının önüne geçmez. Yasa belediyelere ve diğer yerel yönetim birimlerine uygulanır ve bunların, engelli bireyler dahil korunan kişileri dışlayan veya onlara başka şekilde ayrımcılık yapan imar ya da arazi kullanımı kararları almasını veya arazi kullanımı politikaları uygulamasını yasaklar.
Grup evi (group home), bir dizi engelli bireyin oturduğu veya bu tür bireylere hizmet veren bir kuruluş tarafından sunulan bir taşınmazdır. Grup evi Fair Housing Act’in konut (dwelling) tanımına girdiğinden, belediyeler bu tür taşınmazların işletmecilerine, bu bireyler adına makul uyarlamalara izin verilmesi için yerel imar kurullarından ruhsat talep ederken aşırı yükler getiremez. Bir kasaba, yalnızca grup evlerine uygulanan ve başka hiçbir şeye uygulanmayan bir mesafe kuralı veya özel ruhsat şartı koyamaz.
Varsayımsal örnek. İki başvuran, aynı hafta içinde, neredeyse aynı gelir ve kredi durumuyla Staten Island’daki aynı daire için başvuruyor. Birinden iki aylık güvence bedeli, bir kefil ve işvereninden bir mektup isteniyor. Diğerinden bir aylık bedel isteniyor, başka hiçbir şey istenmiyor. İkisine de daire teklif ediliyor. Kimse reddedilmedi, kimseye yalan söylenmedi ve koşullar aynı değildi; ihlalin tamamı budur.
Aynı analiz evraktan çok hizmete de uzanır. Bir arayana bir saatte, diğerine dört günde cevap vermek. Binayı bir aile için cumartesi günü açmak, bir sonrakine hafta sonu gösterim yapılamayacağını söylemek. Bir alıcı için emsal analizi yapmayı önerip diğeri için önermemek. Kanun metni, bir ayrımcılık aracı olarak farklı bireyler için herhangi bir koşulu, hizmeti veya şartı değiştirmekten söz eder ve hizmetler de bu metnin içindedir.
NOT: Eşit olmayan koşullar, işlem yapmayı reddetmeden daha fazla sınav sorusunun cevabıdır; çünkü altı eylemden konut sağlayıcının hayır demesini gerektirmeyen tek eylemdir. Herkesin daireyi aldığı ve yalnızca bir başvuranın ek bir koşulla karşılaştığı olay örgüsüne dikkat edin.
Ya nesnel ölçütler ya da redlining
UNUTMAYIN: Redlining döngüsünün dört adımını sırasıyla sayın, ardından döngüde, kanıtlar destekliyorsa kredi kuruluşunun davranışının savunulabilir hâle geldiği noktayı söyleyin.
Adil Konut Reklamları, Logo ve Afiş
Fair Housing Act’in Section 804(c) hükmü bir reklamın ne söyleyebileceğini sınırlar
1968 tarihli federal Fair Housing Act, konutta ayrımcılığı yasaklamanın yanı sıra, korunan bir sınıf temelinde bir sınırlama, tercih veya ayrımcılık niyeti belirten her türlü gayrimenkul reklamının yayımlanmasını da kısıtlar. Bu, Yasanın bir lisans sahibinin kazara ihlal etme olasılığının en yüksek olduğu kısmıdır; çünkü bir reklam, son teslim tarihi baskısı altında, tek bir kişi tarafından, hızla yazılır ve kimse onu tekrar okumaz.
Fair Housing Act’in Section 804(c) hükmü, bir konutun satışı veya kiralanmasına ilişkin olarak ırk, renk, din, cinsiyet, engel (handicap), ailevi durum veya ulusal köken nedeniyle herhangi bir tercih, sınırlama ya da ayrımcılık veya böyle bir tercih, sınırlama ya da ayrımcılık yapma niyeti belirten herhangi bir bildirim, beyan veya reklamı yapmanın, basmanın veya yayımlamanın ya da yaptırmanın, bastırmanın veya yayımlatmanın yasadışı olduğunu belirtir. Ancak Yasanın ailevi duruma ilişkin yasakları yaşlılar için konut bakımından uygulanmaz.
Yasanın fiilen neyi yasakladığını okuyun. Bir tercih belirten reklamı yasaklar. Birinin geri çevrilmiş olması, reklamı verenin zarar vermeyi amaçlamış olması veya reklamı tek bir kişinin okumuş olması şartı yoktur. Suç, onu yayımlamaktır.
Güvenli alışkanlığın taşınmazı tarif edip durmak olmasının nedeni budur. Metrekare, odalar, durum, fiyat, konum, koşullar. Bir reklam konutu değil ideal oturanı tarif etmeye başladığı anda başı derttedir. Genç bir profesyonel için mükemmel. Olgun bir Hristiyan çift için ideal. Çocuk yok. St. Anne’s’e yürüme mesafesinde. Bunların her biri bir kişiyi tarif eder ve her biri korunan bir sınıfı işaret eder.
Varsayımsal örnek. Brooklyn’deki bir ilan “sessiz bina, yalnızca yetişkinler, çocuk yok” diye yayımlanıyor. Ev sahibi duvarların ince olduğunu kastetmişti. Reklam ailevi durum der. Test ev sahibinin niyeti değildir; kanıt reklam metninin kendisidir.
LOGO, BEYAN VEYA SLOGAN
Satılık veya kiralık konut amaçlı taşınmazlara ve gayrimenkul finansmanına ilişkin tüm reklamlar bir eşit konut fırsatı (equal housing opportunity) logosu, beyanı veya sloganı içermelidir. Amacı, kamuoyunu taşınmazın ırk, renk, din, cinsiyet, engellilik, ailevi durum veya ulusal kökenden bağımsız olarak herkese açık olduğu konusunda bilgilendirmektir.
AFİŞ
Fair Housing Act, konutun satışa veya kiraya sunulduğu her iş yerinde adil konut afişlerinin asılmasını ve korunmasını zorunlu kılar. Afişler, konut arayan veya konutla ilgili gayrimenkul işlemleri ya da aracılık hizmetleri almak isteyen tüm kişiler tarafından kolayca görülebilecek şekilde belirgin biçimde asılmalıdır.
Afiş, form HUD-928.1’dir ve şunu söyler. Federal Adil Konut Yasasına, yani 1988 tarihli Fair Housing Amendments Act’e Uygun Olarak İş Yapıyoruz. Herhangi Bir Kişiye Irk, Renk, Din, Cinsiyet, Engel, Ailevi Durum veya Ulusal Köken Nedeniyle Ayrımcılık Yapmak Yasadışıdır. Konut veya konut arsalarının satışında ya da kiralanmasında. Konut satışı veya kiralanmasının reklamında. Konut finansmanında. Emlak aracılık hizmetlerinin sağlanmasında. Konut değerlemesinde. Blockbusting de yasadışıdır.
Afiş ayrıca şikâyet hattını da içerir; böylece ofisinizde duran bir vatandaş size nasıl yapacağını sormadan harekete geçebilir. Ayrımcılığa uğradığını düşünen herkes 1-800-669-9777 ücretsiz hattından veya 1-800-927-9275 TTY hattından konutta ayrımcılık şikâyetinde bulunabilir.
Adil konut logosunu, beyanını, sloganını ve afişini kullanmak, kamuoyuna aracılık firmasının ve lisans sahiplerinin adil konut uygulamalarının ilkelerini benimsediğini bildirir. Belirtilen amaç budur; uymanın ikinci ve daha keskin bir nedeni de vardır.
Bir broker veya kredi kuruluşu iddia edilen ayrımcı eylemler nedeniyle soruşturulursa, afişi asmamak ve logoyu kullanmamak ayrımcılığın kanıtı olarak değerlendirilebilir. Bunu bir soruşturmayı aklınızda tutarak yeniden okuyun. Eksik afiş tek başına hiçbir şeyi kanıtlamaz. Davranışınızın tam da tartıldığı anda terazinin yanlış kefesine konan bir olgu daha olur.
Bu öbür yönde de işler; bu yüzden bunu isteksizce değil, doğru dürüst yapmaya değer. Duvarında afiş, her reklamında logo ve her dosyasında imzalı bir açıklama formu bulunan bir aracılık firmasının, kimse ona tek bir soru sormadan önce yasayı ciddiye aldığını gösteren üç kanıtı vardır.
Reklam yer değiştirdi, kural değiştirmedi. Bir ilan sitesi, bir sosyal medya gönderisi, toplu bir kısa mesaj, bir ekip sayfası ve bir video tur, bir konutun satışının veya kiralanmasının reklamıdır. Açıklama metni de öyledir. Hashtag de öyledir. Bu ekrandaki her şey bir otoparkta telefonunuzdan yazdığınız bir gönderi için de geçerlidir ve gönderiyi kanıtlamak, yüksek sesle söylediğiniz her şeyden daha kolaydır.
DİKKAT: 804(c) hükmündeki ailevi durum istisnası dardır. Bir reklam, yalnızca gerçekten yaşlılar için konut niteliği taşıyan konutlar bakımından ailevi duruma ilişkin bir tercih belirtebilir. Sadece yaşlı kiracılarla dolu olan bir bina bu niteliği taşımaz ve “yetişkinler tercih edilir” diyen bir reklam ihlaldir.
Konutu tarif edin, asla oturanı değil
UNUTMAYIN: Bu hafta gördüğünüz son üç ilan reklamına bakın. İçlerindeki herhangi bir sözcük bir taşınmazı değil de bir kişiyi mi tarif ediyor?
4. ders
New York'un Human Rights Law'u
Executive Law'un 15. Maddesi (Article 15), ve ülkenin en uzun korunan sınıf listesi
New York State Human Rights Law
Executive Law’un Article 15’i - eyaletin polis gücünün bir kullanımı
Federal Fair Housing Act, eyalet ve yerel yönetimlerin sağlanan korumaları artıran mevzuat kabul edebileceğine ilişkin hükmü içerir. New York Eyaleti, geniş ayrımcılık alanlarını yasaklayan insan hakları yasalarını çıkaran ülkedeki ilk eyalet olma ayrıcalığına sahiptir.
New York’un Human Rights Law’u (İnsan Hakları Yasası), teknik olarak eyaletin kamu refahını, sağlığını ve huzurunu korumaya yönelik polis gücünün (police power) bir kullanımıdır. New York Executive Law’un Article 15’inde yer alır.
YASANIN KAPSADIĞI YEDİ ALAN
Human Rights Law istihdamda, eğitim kurumlarında, kamu hizmetlerinde, kredi işlemlerinde ve kamuya açık yerler ile tatil ve eğlence yerlerinde ayrımcılığı yasaklar. Ardından size ait olan iki alana uzanır. Konut olanakları, satın alma veya kiralama. Ve ticari alan, satın alma veya kiralama.
Federal Fair Housing Act bir konut yasasıdır. New York’un Human Rights Law’u ticari alanı da kapsar; dolayısıyla Yonkers’ta bir dükkânı kiraya veren bir lisans sahibi onun kapsamındadır.
New York State Division of Human Rights (New York Eyaleti İnsan Hakları Bölümü) bu yasayı uygulamak için kuruldu. Görevi, her bireyin Eyaletin ekonomik, kültürel ve entelektüel yaşamına tam olarak katılmak için eşit fırsata sahip olmasını sağlamaktır.
Konut ve ticari taşınmazlar bakımından Human Rights Law hükümlerine tüm mal sahipleri, emlak broker’ları ve satış temsilcileri (salesperson), emlak kurulları, kiracılar ve alt kiracılar, yönetici acenteler ve bu tarafların tüm çalışanları veya temsilcileri uymak zorundadır. Siz bu listede iki kez yer alırsınız: bir kez satış temsilcisi olarak, bir kez de broker’ınızın temsilcisi olarak.
NEW YORK EYALETİNİN FEDERAL LİSTEYE EKLEDİKLERİ
New York’un Human Rights Law’u yedi federal korunan sınıfın herhangi birine karşı ayrımcılığı yasaklar: ırk, renk, din, ulusal köken, engellilik, cinsiyet ve ailevi durum. New York ardından konutla ilgili korunan sınıfları genişletir. Sekiz sınıf daha.
Yaş (age); 18 yaş ve üzeri olarak tanımlanır.
Medeni durum (marital status); evli veya boşanmış kişiler olarak tanımlanır.
Askerlik durumu (military status); bir kişinin Amerika Birleşik Devletleri’nin herhangi bir askeri hizmetine veya eyaletin askeri hizmetine katılımı olarak tanımlanır.
Cinsel yönelim (sexual orientation); gerçek veya algılanan heteroseksüellik, eşcinsellik, biseksüellik veya aseksüellik olarak tanımlanır. Bu sınıf, 2002’de Sexual Orientation Non-Discrimination Act’in (SONDA) kabulüyle eklendi.
Cinsiyet kimliği veya ifadesi (gender identity or expression). 25 Ocak 2019 tarihinde Laws of 2019’un Chapter 8’i olarak imzalanan Gender Expression Non-Discrimination Act (GENDA), bu sınıfı yasa metnine yazdı. Executive Law §292, bunu bir kişinin doğumda kendisine atanan cinsiyetten bağımsız olarak, transgender olma durumu dahil, gerçek veya algılanan cinsiyetle ilgili kimliği, görünümü, davranışı, ifadesi veya cinsiyetle ilgili diğer özelliği olarak tanımlar.
GENDA’dan önce, 2015 tarihli bir eyalet düzenlemesi olan Section 466.13, cinsiyet kimliğini cinsiyet ve engellilik sınıflarının içinde yorumlayarak koruyordu. Yasa artık cinsiyet kimliği veya ifadesini kendi başına bir sınıf olarak adlandırır.
Aile içi şiddet mağdurları (victims of domestic violence). 2015 yılının Ekim ayında Vali, ev sahiplerinin konut kiralamaya çalışan aile içi şiddet mağdurlarına ayrımcılık yapmasını yasaklamak üzere Human Rights Law’u değiştiren bir yasa tasarısını imzaladı. Değişiklik ayrıca, soru yalnızca konut edinmeyi engellemek yerine buna yardımcı olmak amacıyla sorulmadıkça, potansiyel bir kiracının veya alıcının aile içi şiddet mağduru olup olmadığını sormayı da yasadışı kılar. Mağdurlara tahliye davalarında bir olumlu savunma (affirmative defense) hakkı tanır.
Bu koruma yalnızca reddi değil, soruyu da yasaklar. Her başvurana hiç aile içi şiddet mağduru olup olmadığını soran bir başvuru formu yasayı açıkça ihlal eder ve bunu formu dolduran her başvurana karşı ihlal eder.
Yasal gelir kaynağı (lawful source of income); 12 Nisan 2019’dan bu yana eyalet genelinde konutta korunur. Executive Law §292(36), bunu çocuk nafakası (child support), eş nafakası (alimony), koruyucu aile sübvansiyonları, Social Security, Section 8 kuponları dahil kamu yardımı veya konut yardımı ve diğer her türlü yasal gelir biçimini içerecek şekilde tanımlar. New York City bunu ilk olarak 2008’de korumuştu.
Vatandaşlık veya göçmenlik durumu (citizenship or immigration status); 23 Aralık 2022 tarihinde imzalanan Laws of 2022’nin Chapter 748’i ile eklendi. Executive Law §292, bunu herhangi bir kişinin vatandaşlığı veya Amerika Birleşik Devletleri vatandaşı olmayan herhangi bir kişinin göçmenlik durumu olarak tanımlar.
DİKKAT: New York hukukunda yaş, 18 yaş ve üzeri demektir. Yaşlılarla ilgili bir kural değildir. Daha oturmuş bir kiracı istediği için nitelikli yirmi iki yaşındaki birini reddeden bir ev sahibi, Human Rights Law kapsamında yaş temelinde ayrımcılık yapmış olur ve arkasına saklanabileceği federal bir yaş sınıfı yoktur.
On beş sınıf ve ticari alan da
UNUTMAYIN: New York’un federal yediye eklediği sekiz sınıfı sayın. Ardından bu sekiz sınıftan, yalnızca reddin değil bir sorunun da yasaklanmasıyla uygulananı söyleyin.
Korunan Sınıflar: Federal, Eyalet ve Şehir
Bir değil üç liste - ve New York listelerinin hiçbiri federal listenin kopyası değildir
Üç liste vardır. Onları birleştirmeyin. Kafasında karışık tek bir liste taşıyan bir lisans sahibi hem kendinden emin hem de yanılıyor olur; çünkü hangi ilçede (county) bir müşteriye hangi korumayı vaat edebileceğini bilemez.
Yedi sınıf federaldir ve Fair Housing Act kapsamındadır. Irk. Renk. Din veya inanç (creed). Ulusal köken. Ailevi durum. Engellilik. Cinsiyet (gender). Bu yedisi, New York’un her karışı dahil, Amerika Birleşik Devletleri’nin her yerinde korunur.
New York State Human Rights Law kapsamında konutta on beş sınıf korunur. Yedi federal sınıf ile birlikte yaş, medeni durum, askerlik durumu, cinsel yönelim, cinsiyet kimliği veya ifadesi, aile içi şiddet mağduru olma, yasal gelir kaynağı ve vatandaşlık veya göçmenlik durumu.
Administrative Code’un (İdari Kod) Title 8’i olan New York City Human Rights Law kapsamında konutta on yedi sınıf korunur. Şehir, eyaletin her sınıfını kendi ifadeleriyle kapsar. Toplumsal cinsiyet (gender), cinsiyeti, cinsiyet kimliğini ve cinsiyet ifadesini içine alır. Üniformalı hizmet (uniformed service), askerlik durumunun yerini tutar. Ailevi durum, kişiyle birlikte oturan, oturabilecek veya oturacak olan çocuklar şeklinde yazılmıştır. Ardından şehir, eyalette bulunmayan üç sınıf ekler: boy (height), kilo (weight) ve partnerlik durumu (partnership status).
Şehir listesiyle ilgili iki nokta daha ezberlemeye değer. Şehir aile içi şiddet mağdurunu konutta korur ve aynı korumayı cinsel suç veya ısrarlı takip (stalking) mağduruna da genişletir. Ve yasal gelir kaynağı her iki listede de yer alır. Şehir onu 2008’de, eyaletten on bir yıl önce korumaya almıştır.
ÜÇ LİSTE NASIL KULLANILIR
Daha katı olan yasa her zaman önceliklidir. Bu cümle karşılaşacağınız her çatışmayı çözer. Federal Yasa ile New York hukuku farklılaştığında New York hukuku geçerlidir, çünkü New York daha katıdır. New York Eyaleti ile New York City farklılaştığında, beş ilçede (borough) ikisinden daha katı olanı geçerlidir.
Bunun pratik sonucu, faaliyet gösterdiğiniz her yargı alanının listesini öğrenmenizdir. Nassau ve Queens’te çalışan bir lisans sahibi aynı cumartesi günü iki farklı korunan sınıf listesi altında çalışır; boy, kilo ve partnerlik durumu bunlardan birinde vardır, diğerinde yoktur.
Üç listenin hepsinin üzerinde duran ve asla yer değiştirmeyen iki kural vardır. Bir emlak lisans sahibi bunların hiçbirinden asla muaf değildir. Ve ırk ayrımcılığı için hiçbir yerde hiçbir muafiyet yoktur; çünkü 1866 tarihli Civil Rights Act onu her türlü taşınmaz işleminde yasaklar ve hiç muafiyet içermez.
Güvenli çalışma alışkanlığı, her yerde ve her zaman, size uygulanabilecek en katı listeye göre çalışmaktır. Suffolk County’de kiloyu korunan bir sınıf gibi görmek size hiçbir şeye mal olmaz. Brooklyn’de onu korunmayan bir sınıf gibi görmek ise size çok pahalıya mal olur. Katmanlar farklılaştığında, göre hareket edilecek güvenli cevap her zaman daha katı olanıdır ve asla yanlış cevap değildir.
NOT: Sınavın bu ekranın en sevdiği versiyonu bir sınıfın adını verir ve onu hangi katmanın koruduğunu sorar. Medeni durum: eyalet ve şehir, federal değil. Yasal gelir kaynağı: eyalet ve şehir, federal değil; 12 Nisan 2019’dan bu yana eyalet genelinde. Boy ve kilo: yalnızca şehir. Ailevi durum: üçü de, şehirde farklı ifadeyle. Dört cevabı dört ayrı cevap olarak öğrenin.
Yedi federal, on beş eyalet, on yedi şehir
UNUTMAYIN: Aynı gün Mount Vernon’da ve Manhattan’da birer daire gösteriyorsunuz. Her birinde hangi liste geçerlidir ve ikisi arasında farklılık gösteren bir sınıfı söyleyin.
New York City Human Rights Law
Administrative Code’un Title 8’i - ülkedeki en kapsamlı medeni haklar yasalarından biri
New York City Human Rights Law, City of New York Administrative Code’un (İdari Kod) Title 8’idir ve ülkedeki en kapsamlı medeni haklar yasalarından biridir. Beş ilçede (borough), istihdam, kamuya açık yerler, konut ve diğer gayrimenkullerle ilgili eylemlerde ayrımcılığın herhangi bir rol oynamasını ortadan kaldırma ve önleme ve peşin hükme, hoşgörüsüzlüğe, bağnazlığa, ayrımcılığa ve önyargıya dayalı şiddete veya tacize karşı başka işlemler yapma yetkisiyle kurulan New York City Commission on Human Rights (New York City İnsan Hakları Komisyonu) tarafından uygulanır.
YASANIN ELE ALDIĞI ALTI ALAN
Apartman dairelerinde veya diğer çok aileli binalarda, kat mülkiyetlerinde (condominium), kooperatiflerde, devlet destekli konutlarda ve konut otellerinde oturanları içeren konut. Kamuya açık yerler; yani muayenehaneler, restoranlar, okullar, bankalar, mağazalar, tiyatrolar, stadyumlar, kuaförler, oteller ve taksiler gibi halka mal veya hizmet sağlayan herkes. Ücretli olsun olmasın stajyerlerin çalışan sayıldığı; işe alma, işten çıkarma, maaş, yan haklar, terfiler ve disiplin dahil istihdam uygulamaları. Şikâyette bulunmuş, ayrımcı bir uygulamaya karşı çıkmış veya bir soruşturmaya ya da duruşmaya katılmış birine karşı misilleme. Sistematik sözlü taciz, siber zorbalık veya taşınmaz ya da taşınır mala zarar verme dahil ayrımcı taciz. Ve kolluk kuvvetlerinin önyargıya dayalı profilleme yapması.
Konut paragrafında kimin adının geçtiğine dikkat edin. Kat mülkiyetleri ve kooperatifler bu yasanın kapsamındadır; bu da yönetim kurullarının kapsamda olduğu, dolayısıyla yönetici acentenin de kapsamda olduğu anlamına gelir. Bu şehirde bu, konut stokunun çoğudur.
GAYRİMENKULDE YASAKLANANLAR
Ev sahiplerinin, kapıcıların (superintendent), bina yöneticilerinin, kat maliklerinin ve kooperatif maliklerinin ve onların yönetim kurullarının bir konutun satışında, kiralanmasında veya kiraya verilmesinde ayrımcılık yapması yasadışıdır. Bir kişinin korunan bir sınıfa gerçek veya algılanan üyeliğine dayandığında şu uygulamalar özellikle yasaklanmıştır.
Konut satmayı veya kiralamayı ya da konutun satışını veya kiralanmasını müzakere etmeyi reddetmek. Konutun müsaitliğini yanlış beyan etmek. Konutun satışı veya kiralanması için farklı şartlar, koşullar veya ayrıcalıklar belirlemek. Farklı konut hizmetleri veya tesisleri sağlamak. Konutun satın alınması, kiralanması veya kiraya verilmesi için farklı başvuru veya soru formları kullanmak. Korunan bir sınıf temelinde tercih, sınırlama veya ayrımcılık belirten ayrımcı reklam veya pazarlama yayımlamak. Engelli bir kişi için makul uyarlama yapmayı reddetmek. Potansiyel bir ev alıcısını veya kiracıyı bir bölgeye doğru ya da bir bölgeden uzağa yönlendirmek. Ve şehir yasasında, kâr elde etmek amacıyla taşınmazın satışını veya ilana çıkarılmasını teşvik etmek ya da caydırmak için, belirli bir korunan sınıftan kişilerin varlığı nedeniyle bir mahallenin değiştiğini veya bir şekilde kötüleştiğini üstü kapalı ya da açıkça beyan etmek olarak yazılmış olan blockbusting.
Bu listede “gerçek veya algılanan” sözcükleri iş görür. Bir başvuranın korunan bir sınıfa ait olduğuna inandığı için onu reddeden bir ev sahibi, tahmini doğru olsun ya da olmasın yasayı ihlal etmiştir.
Bu faaliyetler arazi ve ticari alanın satışında, kiralanmasında veya kiraya verilmesinde de genel olarak yasaktır. New York City de New York Eyaleti gibi konutun ötesine uzanır.
AYRIMCI KREDİ VERME
Şehir yasası ayrıca, bir kredi adayı taşınmazın inşası, onarımı veya bakımı için kredi, ipotek veya başka bir finansal yardım talebinde bulunduğunda, herhangi bir kişi, banka, tröst şirketi, özel bankacı, tasarruf bankası, tasarruf ve kredi kurumu, kredi birliği, yatırım şirketi, ipotek şirketi, sigorta şirketi veya başka herhangi bir finans kurumu ya da kredi veren tarafından yapılan ayrımcı kredi uygulamalarını da yasaklar. İhlaller arasında kredilerin verilmesinde, verilmemesinde, uzatılmasında veya yenilenmesinde; farklı formların, başvuruların veya soruların zorunlu tutulmasında; faiz oranlarının, şartların veya koşulların belirlenmesinde ve taşınmazın değerlemesinde ayrımcılık yer alır. Finans kurumlarının redlining yapması, yani belirli topluluklardaki potansiyel alıcılara ipotek kredisi vermeyi reddetmesi de yasaya aykırıdır.
YASAL GELİR KAYNAĞI
New York City Human Rights Law 2008’de değiştirilerek yasal gelir kaynağı korunan bir sınıf hâline getirildi. Yasal gelir kaynağı, Social Security’den veya Section 8 kuponları dahil federal, eyalet ya da yerel kamu yardımının veya konut yardımının başka herhangi bir biçiminden elde edilen geliri içerir.
Kabul edildiği hâliyle Local Law 10/2008 (Yerel Yasa 10/2008), altı veya daha fazla birimli bir binanın sahibinin üç şeyi yapmasını yasadışı kıldı. Section 8 dahil federal, eyalet veya yerel kamu konut yardımı aldığı için birine daire kiralamayı reddetmek. Kiracı yeni veya mevcut olsun, Section 8 kuponları dahil federal, eyalet veya yerel kamu konut yardımını kira ödemesine karşılık kabul etmeyi reddetmek. Ve kiracıları gelir kaynaklarına göre kabul etmemeyi belirten herhangi bir türde reklam basmak. Altı birimin altında ise yasa, Mart 2008’de yürürlüğe girdiğinde orada oturan kira kontrolüne tabi (rent-controlled) bir kiracıya ve şehirde altı veya daha fazla birimli başka bir binası olan bir mal sahibine yine de uzanıyordu.
Eyalet yasası on bir yıl sonra geldi ve onda birim sayısı yoktur. 12 Nisan 2019’dan bu yana New York State Human Rights Law, yasal gelir kaynağını eyaletin her yerinde konutta korur; özel konutlarda Executive Law §296(5) kapsamında, kamu destekli konutlarda ise §296(2-a) kapsamında. Division of Human Rights, bunun birim sayısından bağımsız olarak tüm ev sahiplerine ve kiralık taşınmazlara uygulandığını belirtir. Altı birim eşiği şehrin tarihine aittir.
Human Rights Law’un konuta ilişkin muafiyetlerinden ikisi bir kupona uzanabilir. Reddetme ve eşit olmayan koşullara ilişkin yasaklar, birbirinden bağımsız yaşayan en fazla iki ailelik bir binadaki bir birimin, mal sahibi bunlardan birinde oturuyorsa, kiralanmasına ya da bir oda veya odaların orada oturan kişi veya orada ikamet eden mal sahibi tarafından kiralanmasına uygulanmaz. İki ailelik binanın sahibi reklam yasağıyla yine de bağlıdır ve ayrımcı bir reklam ona muafiyetini kaybettirir. Gelir kaynağı koruması araziye veya ticari alana uzanmaz. Bir broker veya satış temsilcisi için hiçbir gelir kaynağı muafiyeti yoktur.
Varsayımsal örnek. Bir kiracı, Bronx’ta on iki birimli asansörsüz bir binada kiraya verdiğiniz bir daire için size bir kupon uzatıyor ve mal sahibi size yalnızca gerçek para kabul ettiğini söylüyor. Ret hem eyalet yasasını hem de şehir yasasını ihlal eder. Kuponu kiraya karşılık kabul etmeyi reddetmek aynı listedeki ikinci bir eylemdir. Ve reklamı onun size söylediği şekilde yazarsanız, bu da üçüncüsü olur.
ŞEHİRDE CİNSİYET KİMLİĞİ VE İFADESİ
2002’de New York City Council, şehir yasasının cinsiyete dayalı korumasının kapsamını genişletmek için Transgender Rights Bill’i (Transgender Hakları Yasası) kabul etti. Amaç, bir bireyin gerçek veya algılanan cinsiyetine dayalı ayrımcılık ve bir bireyin cinsiyet kimliğine, öz imajına, görünümüne, davranışına veya ifadesine dayalı ayrımcılık dahil, cinsiyete dayalı her türlü ayrımcılığı yasaklamaktır. Komisyon, Local Law No. 3/2002’yi özetleyen ve ihlal örnekleri ile ayrıntılı tanımlar veren Gender Identity and Gender Expression: Legal Enforcement Guidance adlı belgeyi yayımlar. New York City’de faaliyet gösterecekseniz onu okuyun. Hukuki tavsiye niteliği taşımaz; belirli sorularınız için Komisyonla iletişime geçer veya hukuki danışmanlık alırsınız.
Şehrin sınıflarından üçü kolayca gözden kaçar. Local Law 61 of 2023’ten bu yana korunan boy ve kilo, bir ev sahibinin bir başvuranı bedeni nedeniyle reddedemeyeceği anlamına gelir. Partnerlik durumu, birlikte yaşam ortaklığı (domestic partnership) içindeki bir kişiyi korur. Eski kurs materyallerinde yer alan yasal meslek (lawful occupation), şehrin konuta ilişkin güncel hükmünde adıyla geçmez; bu nedenle onu bir müşteriye konuta ilişkin bir sınıf olarak tarif etmeyin.
DİKKAT: Executive Law §296(5)(c), bir emlak broker’ının veya satış temsilcisinin yasal gelir kaynağı nedeniyle kiralamayı veya müzakere etmeyi reddetmesini yasadışı kılar. Mal sahibinin yasadışı talimatını yerine getirmek yalnızca mal sahibinin değil, sizin de kendi ihlalinizdir. Olduğu gün işveren broker’ınıza söyleyin.
Şehir listesi, altında çalışacağınız en uzun listedir
UNUTMAYIN: Yonkers’ta üç birimli bir binanın başka bir yerde oturan sahibi, şehrin altı birim kuralı kendisine uzanmadığı için kuponları reddetmenizi söylüyor. Ona ne dersiniz ve hangi yasaya dayanırsınız?
Muafiyetler ve New York’un Onları Nasıl Daralttığı
Daha katı olan yasa her zaman önceliklidir
Bu, bölümün en tehlikeli ekranıdır. Buradaki her muafiyet dardır, her birinin koşulları vardır ve her yıl lisans sahipleri bir muafiyetin adını hatırlayıp neyi gerektirdiğini unuttukları için ciddi belaya girer. Başlığı değil, koşulları okuyun.
Her muafiyetten sağ çıkan iki kuralla başlayın. Bir emlak lisans sahibi asla muaf değildir. Ve ırk ayrımcılığı için hiçbir muafiyet yoktur; çünkü 1866 tarihli Civil Rights Act kapsamında ırk veya soy (ancestry) temelinde ayrımcılık, federal Fair Housing Act kapsamındaki muafiyetlerden bağımsız olarak her türlü taşınmaz işleminde yasaktır. Bir emlak lisans sahibinin dahil olduğu hiçbir işlem muaf değildir.
Bunu bir dipnot olarak değil, bir çalışma kuralı olarak okuyun. Bu muafiyetler tek başına hareket eden bir mal sahibini tarif eder. Siz dahil olduğunuz anda muaf bir işleme bakmıyorsunuzdur. İçinde bir lisans sahibi bulunan bir işleme bakıyorsunuzdur.
FEDERAL FAIR HOUSING ACT: DÖRT MUAFİYET
Mal sahibinin oturduğu binalar. Muafiyet, mal sahibinin bir birimde konut olarak oturmasını ve hiçbir ayrımcı reklam kullanılmamasını gerektirir. Mal sahibi bir emlak lisans sahibiyse uygulanmaz. Federal hukuk bunu dört birime kadar olan binalara uygular; bu yüzden ona dört ailelik muafiyet ya da gayriresmî olarak Mrs. Murphy muafiyeti dendiğini duyarsınız.
Tek ailelik konut. Yasa, özel bir mal sahibi tarafından satılan veya kiralanan tek ailelik bir eve, mal sahibinin aynı anda bu tür en fazla üç eve sahip olması ve hiçbir ayrımcı reklam kullanılmaması koşuluyla uygulanmaz. Bu muafiyetten yararlanmak için mal sahibi tüm şartları karşılamalıdır. Mal sahibi orada oturan veya en son oturan kişi değilse, muafiyet her 24 ayda yalnızca bir kez kullanılabilir.
Kuruluşlar tarafından işletilen konutlar. Dini kuruluşlar veya bunlara bağlı kâr amacı gütmeyen kuruluşlar, ticari olmayan işlemlerde kendi taşınmazları söz konusu olduğunda, üyeliğin ırk, renk veya ulusal köken temelinde kısıtlanmaması koşuluyla, kullanımı kendi üyeleriyle sınırlayabilir veya kendi üyelerine öncelik verebilir.
Özel kulüpler tarafından işletilen konutlar. Kamuya açık olmayan ve ticari amaçlarla işletilmeyen konaklama olanağına sahip özel kulüpler, kullanımı üyeleriyle sınırlayabilir veya üyelere öncelik verebilir. Üyelik ırk, renk veya ulusal köken temelinde kısıtlanamaz.
İkincisinin koşullarını sayın. Tek ailelik. Özel mal sahibi. Aynı anda bu tür en fazla üç ev. Ayrımcı reklam yok. Tüm şartlar karşılanmış. Ve mal sahibi orada oturan veya en son oturan kişi değilse 24 aylık sınır. Çoğu insanın dört sözcükle anlattığı bir muafiyetin altı koşulu.
NEW YORK STATE HUMAN RIGHTS LAW: DÖRT MUAFİYET
Mal sahibinin oturduğu iki ailelik bir konutun, örneğin bir dubleksin, bir biriminin kiralanması. Tüm odaların aynı cinsiyetten kişilere kiralandığı bir konutta, örneğin bir yurtta, bir odanın kiralanması. Mal sahibinin oturduğu tek ailelik bir evde bir oda veya odaların kiralanması. Ve yalnızca 62 yaş ve üzeri kişilere ve eşlerine yönelik konutlar veya kamu konutları ya da her birimde 55 yaş ve üzeri en az bir kişinin oturması için tasarlanmış ve bu amaçla işletilen konutlar için tamamen yaşa ve ailevi duruma dayalı kısıtlama.
FEDERAL HUKUK İLE NEW YORK’UN AYRIŞTIĞI NOKTALAR
Daha katı olan yasa her zaman önceliklidir ve burada New York iki belirli noktada çok daha katıdır.
Dört birim ikiye iner. Federal hukuk, dört ailelik konutlarda oturan mal sahiplerini muaf tutar. New York yalnızca iki ailelik konutları muaf tutar. Buffalo’daki dört ailelik bir evin bir biriminde oturan bir mal sahibi federal Yasanın dışında, New York Human Rights Law’un ise tam içindedir.
New York’ta tek ailelik konut satışı muafiyeti yoktur. New York’ta, federal hukukun aksine, tek ailelik konut satışı için hiçbir muafiyet yoktur. Bu, bölümdeki en tehlikeli boşluktur; çünkü federal tek ailelik konut muafiyeti herkesin duyduğu muafiyettir. New York’ta kendi tek ailelik evini satan özel bir mal sahibi New York Human Rights Law ile bağlıdır. O mal sahibine aksini söyleyen bir lisans sahibi, ikisine de pahalıya mal olacak bir tavsiye vermiş olur.
NEW YORK CITY: İKİ MUAFİYET
New York City Human Rights Law’un konuta ilişkin hükümleri, iki ailenin birbirinden bağımsız yaşadığı bir taşınmazda, mal sahibi veya mal sahibinin ailesinden biri bir birimde oturuyorsa, bir konutun kiralanmasına uygulanmaz. Mal sahibi veya mal sahibinin ailesinden biri de evde oturuyorsa, mal sahibinin oturduğu bir evde bir oda veya odaların kiralanmasına da uygulanmaz.
Her iki şehir muafiyeti de, bir lisans sahibinin fiilen karşılaştığı durumların çoğunda onları ortadan kaldıran bir koşul taşır. Muafiyetlerin hiçbiri kamu destekli konutlara veya konutun kamuya reklamı yapılmışsa, ilana çıkarılmışsa ya da başka şekilde halka sunulmuşsa uygulanmaz. Daireyi bir ilan sitesine koyan bir mal sahibi onun reklamını halka yapmış ve muafiyeti harcamış olur.
Üç katmanı bir araya getirin, tablo netleşir. Bu muafiyetler, reklam yapmadan ve acente olmadan kendi evinde bir oda kiralayan bir mal sahibi için yazılmıştır. Girmek üzere olduğunuz iş için yazılmamıştır. Uygulamada bir New York lisans sahibi, bunlardan birinin içinde hiç çalışmadan bütün bir kariyeri tamamlar.
Bir muafiyeti, bir mülkiyet sorununu ele alır gibi ele alın. Adının ne olduğunu sormayın. Neyi gerektirdiğini madde madde sorun ve her maddeyi önünüzdeki olgularla karşılaştırın. Kimin mülkü. Kim oturuyor. Kaç birim. Başka kaç taşınmaz. Reklamı yapıldı mı. İşlemde bir acente var mı. Mal sahibi hangi sınıfa göre hareket ediyor. İddia edilen muafiyetlerin çoğu bu sorulardan birinde çöker ve çöktükleri soru genellikle reklam ya da acentedir.
DİKKAT: Bir müşteriye asla federal bir muafiyetin New York hukukunun yasakladığı bir şeyi yapmasına izin verdiğini söylemeyin. Federal Yasa tabandır. Federal bir muafiyetin bulunduğu ancak New York’un muafiyetinin bulunmadığı yerde New York hukuku mal sahibini yine de bağlar ve aksi yöndeki tavsiyeniz size karşı aktarılacak kısım olur.
Lisans sahibi asla muaf değildir, ırk da asla
UNUTMAYIN: New York’ta kendi tek ailelik evini satan özel bir mal sahibi, internette okuduğu muafiyetin kendisini kapsayıp kapsamadığını soruyor. Ona iki cümleyle cevap verin.
5. ders
Yaptırım, Cezalar ve Yükümlülükleriniz
Başvuru için bir yıl, ve yanlış yaparsanız tehlikeye giren bir lisans
Şikâyetten Yaptırıma
Kim başvurur, kime başvurur, hangi süre içinde ve sonrasında ne olur
New York’ta üç kurum adil konut şikâyetlerini inceler ve şikâyetçi ayrıca mahkemeye de gidebilir. Kurum adlarından oluşan bir listeyi ezberlemek yerine mekanizmayı öğrenin; çünkü mekanizma üçünde de aynıdır ve aralarındaki farklar az ve belirlidir.
İlk şey süredir. Şikâyet, iddia edilen ayrımcılığın gerçekleştiği tarihten itibaren bir yıl içinde yapılır. HUD’da, New York State Division of Human Rights’ta ve New York City Commission on Human Rights’ta süre budur. Bir yıl, üç forum.
BİRİNCİ ADIM: ŞİKÂYETİ YAPIN
Herhangi bir kişi veya kuruluş başvurabilir. Buna ayrımcılığa uğradığına inanan bir birey de dahildir, kendisine hiçbir şey reddedilmemiş bir topluluk grubu da. Şikâyet HUD’un Office of Fair Housing and Equal Opportunity’sine (Adil Konut ve Eşit Fırsat Ofisi), New York State Division of Human Rights’ın bir bölge ofisine veya New York City Commission on Human Rights’ın Law Enforcement Bureau’suna (Yaptırım Bürosu) yapılır.
İKİNCİ ADIM: YETKİ VE SORUŞTURMA
Kurum şikâyet üzerinde yetkili olduğuna karar verirse soruşturma yürütür. New York’ta Division of Human Rights, makul sebep (probable cause) bulunup bulunmadığını belirlemek için şikâyeti soruşturur. Division’ın haklı bulmadığı bir şikâyet bu aşamada reddedilir ve o forumda iş orada biter.
ÜÇÜNCÜ ADIM: UZLAŞTIRMA VEYA ARABULUCULUK
Soruşturma bir ihlalin kanıtını ortaya çıkarırsa, kurum Yasaya gönüllü uyum sağlamak amacıyla müzakere ve uzlaştırma (conciliation) girişiminde bulunur. New York da aynı şekilde işler ve buna farklı bir ad verir: şikâyet reddedilmezse Division konuyu önce bir arabuluculuk toplantısı (mediation conference) yoluyla çözmeye çalışır.
Şikâyetlerin çoğu bu adımda sona erer ve nedenini anlamaya değer. Uzlaştırma gönüllü uyumdur. Hakkında şikâyette bulunulan taraf bir şey yapmayı kabul eder ve konu bir tespit yapılmadan kapanır. Bu aşamaya eksiksiz bir dosya, imzalı bir açıklama formu ve eşit hizmet kaydıyla gelen bir lisans sahibi, eli boş gelen birinden çok farklı bir müzakerenin içindedir.
DÖRDÜNCÜ ADIM: DURUŞMA VEYA MAHKEME
Uzlaştırma başarısız olursa HUD konuyu genellikle bir idari hukuk yargıcına (administrative law judge) havale eder. New York’ta, arabuluculuk konuyu çözmezse dava bir idari hukuk yargıcı tarafından halka açık bir duruşmada görülür. Halka açık olması ayrıntı değildir. Herkesin katılabileceği bir duruşma, sonradan herkesin hakkında okuyabileceği bir duruşmadır.
Şikâyetçi bunun yerine bir hukuk davası açabilir. New York City Human Rights Law kapsamında bir hukuk davası, iddia edilen yasadışı eylemden itibaren üç yıl içinde açılmalıdır. Bir kuruma bir yıl. Şehirde bir mahkemeye üç yıl.
BEŞİNCİ ADIM: ÇÖZÜMLER VE CEZALAR
Ayrımcılık tespit edildiğinde verilebilecek emirler paranın ötesine uzanır. Yasadışı ayrımcı uygulamayı durdurma ve bundan kaçınma (cease and desist). Hakkında şikâyette bulunulan tarafın şikâyetçiye eşit koşullarla bir kira sözleşmesi uzatmasını zorunlu kılmak gibi olumlu eylem (affirmative action). Fiili, telafi edici veya cezai tazminat. İhtiyati tedbir veya hakkaniyete dayalı diğer çözümler. Avukatlık ücretleri. İdari para cezaları. Ve blockbusting ile ilişkili yasadışı ayrımcı eylemler yoluyla elde edilen her türlü kârın eyalete teslimi.
Sonuncusu doğrudan blockbusting’in ekonomisini hedef alır. Bu uygulama ancak kâr riskten büyük olduğu için mantıklıydı. Kârı almak, bunu yapmanın nedenini ortadan kaldırır.
ÜÇ FORUM, ÜÇ KURAL SETİ
HUD, Office of Fair Housing and Equal Opportunity. Kongre 1968’de Civil Rights Act’i kabul ettiğinde federal Fair Housing Act’i yönetme sorumluluğunu HUD’a verdi. 1988 değişiklikleri HUD’un yaptırım rolünü soruşturma ve uzlaştırmanın ötesine, zorunlu yaptırıma doğru büyük ölçüde artırdı. Yasa ayrıca HUD’un adil konut hedeflerine ulaşmak için gönüllü programlar geliştirmesini gerektirir ve HUD’un temel sorumluluklarından biri yaptırımın yanı sıra adil konut eğitimidir. Herhangi bir kişi veya kuruluş iddia edilen ayrımcılıktan sonra bir yıl içinde başvurabilir.
New York State Division of Human Rights. İddia edilen yasadışı bir ayrımcı uygulamadan mağdur olduğunu ileri süren herhangi bir kişi veya kuruluş, bölge ofislerinden birine şikâyette bulunabilir. Şikâyetler, iddia edilen ayrımcılığın gerçekleştiği tarihten itibaren bir yıl içinde yapılmalıdır. Division makul sebep için soruşturma yapar, bir arabuluculuk toplantısı dener, aksi hâlde davayı halka açık bir duruşma için bir idari hukuk yargıcına gönderir.
New York City Commission on Human Rights. Beş ilçe içinde yasadışı ayrımcılığa uğradığına inanan herkes, iddia edilen son ayrımcılık eyleminden itibaren bir yıl içinde Law Enforcement Bureau’ya başvurabilir. İfadeye dikkat edin: son eylem; bu, davranışın aylar boyunca tekrarlandığı durumlarda önemlidir.
Şehir forumu diğer ikisinde olmayan bir kural taşır. Bir kişi aynı olay hakkında New York State Division of Human Rights, HUD veya bir eyalet ya da federal mahkeme gibi başka bir kuruma zaten şikâyette bulunmuşsa NYC Commission on Human Rights’a şikâyette bulunamaz. Şikâyetçi bir kapı seçer. Seçimin bir bedeli vardır.
İLÇE KOMİSYONLARI
New York’taki ilçelerin (county) çoğu ve birçok belediye, Eyaletin çıkardıklarıyla uyumlu ayrımcılıkla mücadele yasaları çıkarmıştır. Bu yasalar şikâyetlerin yerel olarak yapılmasına ve ele alınmasına olanak tanır; bu da genellikle daha verimli bir işleyiş sağlar. Nassau, Rockland, Suffolk ve Westchester ilçeleri, korunan bir sınıfa üyelik nedeniyle bir kişiye konut satma, satın alma, kiraya verme, kiralama veya konutun satın alınması ya da kiralanması için finansman edinme fırsatının reddedilmesini yasadışı kılan yasalar çıkarmıştır. Bu ilçelerin her birinin şikâyet alma, soruşturma, duruşma yapma ve idari para cezası uygulama yetkisine sahip kendi Commission on Human Rights’ı vardır.
Dolayısıyla Long Island’da faaliyet gösteren bir lisans sahibi aynı davranış için bir ilçe komisyonuna, Eyalet Division’ına ve HUD’a, üç ayrı kural seti altında, üç farklı binaya hesap veriyor olabilir. Bu paniğe kapılmak için bir neden değildir. Tek bir hizmet standardı belirleyip herkese uygulamak için bir nedendir.
Bu mekanizmanın iki özelliğini aklınızda tutmaya değer; çünkü davranışınızı ileride değil şimdi değiştirirler. Birincisi, herhangi bir kişi veya kuruluşun başvurabilmesidir; bu da kendisine hiçbir şey reddedilmemiş bir adil konut kuruluşunun, test edenlerinin (tester) bulduklarına dayanarak bir kurumun önüne şikâyet getirebileceği anlamına gelir. Bir şikâyetin size ulaşması için bir müşteriye haksızlık etmiş olmanız gerekmez.
İkincisi, soruşturmanın hâlihazırda var olan kayıtlara geriye dönük olarak bakmasıdır. Bir şikâyet geldikten sonra kimse kanıt yaratmaz. Dosya, o sırada yazdığınız her şeydir ve karşılaştırma, bu kişiye nasıl davrandığınız ile o ay diğer herkese nasıl davrandığınız arasındadır. Lisans Sahibi Olarak Yükümlülükleriniz ekranındaki belgeleme bölümünün bir idari iş olmamasının nedeni budur. Davanın kendisidir.
NOT: Aklınızda tutacağınız sayı bir yıldır ve üç kurumda da aynıdır. Üç yıllık süre, New York City Human Rights Law kapsamındaki bir hukuk davasına aittir ve bu ekrandaki başka hiçbir şeye ait değildir.
Bir kuruma bir yıl; şehirde mahkemeye üç yıl
UNUTMAYIN: Bir kiracı Ekim ayında size bir önceki Mart ayında bir daireden geri çevrildiğini söylüyor. Hangi forumlar ona hâlâ açıktır ve hangisi ileride isteyebileceği bir kapıyı kapatır?
Cezalar ve Süreler
Ezberlemeye değer rakamlar ve değişenler
Dört rakam ve dört süre. Rakamlardan ikisi New York tarafından belirlenir ve sabittir. İkisi federaldir ve ayarlanan türden sayılardır; bu yüzden yarım yamalak hatırladığınız bir sayıya güvenmek yerine bu kursun verdiği rakamları öğrenin.
$16,000
ihlal başına, ilk ihlal
Bir HUD idari hukuk yargıcının hükmedebileceği yasal azami idari para cezası (sınavda kullanılan rakam; HUD bunu her yıl enflasyona göre ayarlar, dolayısıyla güncel tutar daha yüksektir), fiili tazminata, ihtiyati tedbire veya hakkaniyete dayalı diğer çözümlere ve avukatlık ücretlerine ek olarak.
$55,000
ilk ADA ihlali
Özgün yasal rakam (sınavda kullanılır); Adalet Bakanlığı (Department of Justice) 2014’te bunu ilk ihlal için $75,000’a ve sonraki ihlaller için $150,000’a yükseltti. ABD Başsavcısı (U.S. Attorney General) tarafından uygulanır. Eyalet veya yerel yönetimlere karşı açılan davalarda idari para cezası UYGULANAMAZ.
NEW YORK EYALETİ RAKAMLARI
Ayrımcılığın gerçekleştiğine karar verildiğinde, Division of Human Rights Komiseri (Commissioner) $50,000’ı aşmayan idari para cezaları ve yaptırımlar uygulayabilir. Ayrımcılık eyleminin kasıtlı, pervasız veya kötü niyetli (willful, wanton, or malicious) olduğuna karar verildiğinde tavan $100,000’ı aşamaz.
Bu iki sayı arasındaki farkı bir fiyat listesi olarak değil, bir davranış tarifi olarak okuyun. Elli bin ile yüz bin dolar arasındaki fark, olguları tespit eden makamın ne yaptığınızı bildiğiniz sonucuna varıp varmadığıdır. Bir mal sahibinin yasadışı talimatını yerine getirmiş ve hiçbir şeyi belgelememiş bir lisans sahibi, o çizginin hangi tarafında olduğunu tartışmakta zorlanır.
KOMİSERİN EMREDEBİLECEKLERİ
Hakkında şikâyette bulunulan tarafın yasadışı ayrımcı uygulamayı durdurmasını ve bundan kaçınmasını (cease and desist) istemek. Hakkında şikâyette bulunulan tarafın olumlu eylemde bulunmasını, örneğin şikâyetçiye eşit koşullarla bir kira sözleşmesi uzatmasını istemek. Şikâyetçiye telafi edici veya cezai tazminata hükmetmek. Hakkında şikâyette bulunulan tarafın blockbusting ile ilişkili yasadışı ayrımcı eylemlerin işlenmesi yoluyla elde ettiği her türlü kârı eyalete ödemesini istemek. Ve yukarıdaki idari para cezalarını ve yaptırımları uygulamak.
İlçe komisyonlarının da kendi dişleri vardır. Yasadışı ayrımcı uygulamalar için verilen idari para cezaları, özellikle uygulamanın hakkında şikâyette bulunulan tarafın pervasız veya kötü niyetli bir eyleminin sonucu olduğuna karar verildiğinde, önemli para cezalarıyla sonuçlanabilir. Nassau, Rockland, Suffolk ve Westchester’ın her birinde, kimsenin Albany’ye veya Washington’a gitmesine gerek kalmadan şikâyet alabilen, soruşturabilen, duruşma yapabilen ve bu cezaları uygulayabilen bir Komisyon vardır.
NEREYE BAŞVURULUR VE NE KADAR SÜRENİZ VAR
HUD’un Office of Fair Housing and Equal Opportunity’si: bir yıl. Yetki, soruşturma, uzlaştırma ve ardından bir idari hukuk yargıcı.
New York State Division of Human Rights, bir bölge ofisinde: bir yıl. Makul sebep soruşturması, bir arabuluculuk toplantısı ve ardından halka açık bir duruşmada bir idari hukuk yargıcı.
New York City Commission, Law Enforcement Bureau: iddia edilen son eylemden itibaren bir yıl; aynı olay başka bir kuruma veya mahkemeye zaten bildirilmişse başvuru yapılamaz.
New York City Human Rights Law kapsamında bir hukuk davası: iddia edilen yasadışı eylemden itibaren üç yıl.
Kariyerleri bitiren rakam bu ekranda değildir. Lisansınızın üzerindedir. Konut veya ticari alanın satışında, kiralanmasında veya reklamında bir ayrımcılık yasasını ihlal etmek, lisans hukuku kapsamında askıya alma veya iptal gerekçesidir ve Department of State süreci insan hakları şikâyetinin yerine değil, onunla yan yana yürür. Tek eylem, iki dava.
Bu ekrandaki her çizelgede neyin eksik olduğuna dikkat edin. Bu rakamların hiçbiri şikâyetçinin fiili zararına bir üst sınır değildir. Fiili tazminat, telafi edici tazminat, cezai tazminat, ihtiyati tedbir ve avukatlık ücretleri idari para cezasının tamamen dışındadır ve idari para cezası zarar gören kişiye değil devlete ödenen paradır. Tavanları en kötü senaryo olarak okuyan bir lisans sahibi, yalnızca devlete giden kısmı okumuştur.
DİKKAT: Bu alandaki dolar tavanları zaman içinde ayarlanır ve bir sorudaki rakam güncel rakam değil yasal rakam olabilir. Sınavı rakamları bu bölümün belirttiği şekliyle cevaplayın ve bir müşteriye herhangi bir sayı söylemeden önce kurumun güncel çizelgesini kontrol edin.
Başvuru için bir yıl; lisans davası onunla yan yana yürür
UNUTMAYIN: New York tavanını söyleyin, ardından iki katına çıkması için neyin tespit edilmesi gerektiğini söyleyin. Sonra kendi alışkanlıklarınızdan hangisinin size karşı kanıt olacağını söyleyin.
Test Edenler, Durdurma Bölgeleri ve Müşteri Arama
İhlaller nasıl ortaya çıkar ve yalnızca New York’a özgü olan müşteri arama kuralı
Neredeyse hiç kimse ayrımcılık yaparken bir itirafla yakalanmaz. İhlaller iki şekilde ortaya çıkar. Kötü muamele gören bir kişi şikâyette bulunur. Ya da bir test eden (tester) ofise girer ve ne olduğunu öğrenir.
ADİL KONUT TESTİ
1991’de Adalet Bakanlığı’nın Medeni Haklar Bölümü (Civil Rights Division of the Department of Justice), potansiyel ev alıcılarının veya kiracıların erişimini ve gördükleri muameleyi nesnel olarak karşılaştırmak için bir adil konut test programı kurdu.
Yöntem tipik olarak, benzer konut ihtiyaçlarına ve ekonomik niteliklere sahip ancak korunan bir sınıfa dahil olma veya olmama nedeniyle bariz farklılıklar taşıyan, müşteri kılığındaki iki test eden ekibini içerir; bunlara kontrolör (checker) de denir. Her iki ekip de aynı emlak hizmetlerini almaya çalıştıktan sonra gördükleri belirli muameleyi karşılaştırır: hangi taşınmazların gösterildiği, belirtilen ilan fiyatı veya kira, emlak lisans sahibinin tavrı.
Bu tasarımın neyi ölçtüğünü anlayın. İki test eden, önemli olması gereken her şeyde eşleştirilir. Aynı bütçe, aynı ihtiyaçlar, aynı nitelikler. Onlara nasıl davranıldığında farklılık gösteren her şey, meşru açıklamalar tükendikten sonra geriye kalandır ve bu kalan kanıttır.
Test, HUD’un veya başka bir adil konut kurumunun, yasadışı muameleye maruz kaldığına inanan bir bireyden belirli bir şikâyet alması üzerine başlatılabilir. Ayrıca bir adil konut kurumunun test etmek için rastgele bir coğrafi bölge seçtiği, süregelen bir yaptırım programının parçası olarak da yapılabilir. Rastgele seçer. Şikâyet yok, suçlama yok, uyarı yok.
Federal Fair Housing Act ayrıca işletmeleri ve kuruluşları uyumu kendi kendilerine test etmeye teşvik eden hükümler içerir. Kendini test eden bir aracılık firması, kendi acentelerinin ne yaptığını başkasından önce öğrenir ve bunu, cevabın bir suçlama değil bir eğitim sorunu olduğu bir aşamada öğrenir.
Test, öğrencilerin bu bölümün tamamı hakkında sorduğu bir soruyu da cevaplar: bir lisans sahibinin kafasından geçeni kim nasıl kanıtlayabilir? Cevap, kimsenin bunu denemediğidir. Eşleştirilmiş iki test eden arasındaki ya da kendi dosyalarınızdaki eşleştirilmiş iki müşteri arasındaki karşılaştırma, davranışa ilişkin kanıttır. Niyetin hiçbir zaman ispatlanması gerekmez; zarar vermek istemeyip eşit olmayan hizmet veren bir lisans sahibinin, bunu isteyerek yapan biri kadar başının dertte olmasının nedeni budur.
Çalışan bir lisans sahibinin testten çıkarması gereken ders, tanımadığı müşterilerden şüphelenmek değildir. Tam tersidir. Her arayana, dosya gelecek yıl satır satır okunacakmış gibi davranın; çünkü savunulabilir tek uygulama, herkese verilen tek ve aynı hizmettir. Tutarlı bir lisans sahibinin bir test edenden korkacak hiçbir şeyi yoktur; tutarlı olmayan biri ise hangi arayanın hangisi olduğunu ayırt edemez.
MÜŞTERİ ARAMA YASAĞI EMİRLERİ: İPTAL EDİLDİ
Bir zamanlar, blockbusting ile mücadele amacıyla, New York Secretary of State’e (Eyalet Sekreteri) Real Property Law’un Article 12-A’sı kapsamında belirlenmiş bir coğrafi bölge için müşteri arama yasağı emri (non-solicitation order) çıkarma yetkisi verilmişti. Müşteri arama yasağı emri, konut taşınmazı ilanı aramayı yasaklıyor ve tüm emlak broker’larına ve acentelerine uygulanıyordu. Ayrıca herhangi bir emlak broker’ının Secretary of State’ten önceden onay almadan belirlenen bölgede yeni bir ana ofis veya şube ofisi açmasını da yasaklayabiliyordu.
New York State Association of REALTORS, müşteri arama yasağı emirlerine First Amendment (Birinci Anayasa Değişikliği) gerekçesiyle itiraz etti. 2002’de United States Court of Appeals for the Second Circuit (ABD İkinci Daire Temyiz Mahkemesi), müşteri arama yasağı düzenlemesinin anayasaya aykırı olduğuna karar verdi. Müşteri arama yasağı emirleri bu bölümde, altında çalışacağınız bir kural oldukları için değil, müfredat onları adıyla andığı ve sınav da anabileceği için yer alır.
DURDURMA BÖLGELERİ: HÂLÂ GEÇERLİ HUKUK
Secretary of State, Real Property Law’un Article 12-A’sı kapsamında belirli coğrafi bölgeleri beş yıla kadar durdurma bölgesi (cease-and-desist zone) olarak belirleme yetkisine sahiptir. Belirli bir bölgedeki sakinler, emlak lisans sahipleri tarafından taşınmazlarını ilana çıkarmaları veya satmaları için yoğun ve tekrarlanan müşteri arama girişimlerine maruz kaldıklarını bildirdiğinde bir bölge belirlenebilir.
Bir bölge belirlendikten sonra, bireysel mal sahipleri taşınmazlarını satmak, kiraya vermek veya ilana çıkarmak istemediklerini belirtmek için Department of State’e bir mal sahibi beyanı (owner’s statement) sunabilir. Bölge tek başına bir mal sahibini korumaz. Mal sahibinin kaydolması gerekir.
Mal sahipleri durdurma listesine kaydolduktan sonra, broker’ların ve satış temsilcilerinin konut taşınmazını satmak üzere ilan almak için o mal sahibine doğrudan veya dolaylı olarak herhangi bir biçimde müşteri arama girişiminde bulunması yasaktır. Yasak telefon, posta ve kişisel temas gibi doğrudan müşteri arama biçimlerine uygulanır. Genel olarak gazete reklamları yasak kapsamında olmaz.
Bu kuraldaki iki ifade lisans sahiplerinin başını derde sokar. Herhangi bir biçimde. Ve dolaylı olarak. Bir kartpostal müşteri aramadır. Kapı çalmak müşteri aramadır. Sizden değil de ekibinizden gelen bir mektup müşteri aramadır. Bir komşudan adınızı anmasını istemek dolaylı müşteri aramadır.
Bir durdurma emrini ihlal etmek, lisans sahibi açısından bir güvenilmezlik veya yetersizlik (untrustworthiness or incompetence) eylemi sayılır ve ağır cezalara yol açabilir. Bu lisans hukukunun dilidir ve bu ihlali bir insan hakları kurumunun değil, Department of State’in önüne koyar.
Pratik yükümlülük basittir ve size aittir. Bir bölgede potansiyel müşteri aramadan önce, oranın bir durdurma bölgesi olup olmadığını öğrenin ve listeyi kontrol edin. Liste Department of State tarafından yayımlanır, değişir ve ilkbaharda yaptığınız bir kontrol sonbaharda yaptığınız bir aramayı kapsamaz.
New York’ta bu kuralın neden var olduğunu anlayın, çünkü nedeni kuralın şeklini açıklar. Durdurma bölgeleri blockbusting’den doğdu. Bu uygulama hacimle işliyordu: yeterince mal sahibi mahallenin değiştiğine inanana kadar sokaktaki her mal sahibini tekrar tekrar aramak. Çare mesaja değil hacme saldırır; ayakta kalan kuralın, yazılı olarak rahat bırakılmak istediğini söyleyen mal sahiplerini korumasının nedeni budur.
Varsayımsal örnek. Büyüdüğünüz bir Brooklyn mahallesini düzenli olarak işliyorsunuz (farming) ve iki yıldır aynı üç aylık kartpostalı postalıyorsunuz. Bölge Mart ayında durdurma bölgesi olarak belirleniyor ve Nisan ayında on bir mal sahibi kaydoluyor. Temmuz gönderiminiz tüm listenize gidiyor. Bu kartpostallardan on biri ihlaldir, bölgenin belirlenmesi kamuya açıktı ve bunu hep böyle yapmış olmanız hiçbiri için bir savunma değildir.
NOT: İkisini birbirinden ayrı tutun. Müşteri arama yasağı emirleri bölgelerin tamamını kapsıyordu ve 2002’de iptal edildi. Durdurma bölgeleri beş yıla kadar sürer, hâlâ geçerli hukuktur ve yalnızca kaydolmuş mal sahiplerini korur.
Sokakta müşteri aramadan önce listeyi kontrol edin
UNUTMAYIN: Bir ev malikine yapılan bir telefon aramasının durdurma ihlali sayılması için doğru olması gereken üç şeyi sayın.
Lisans Sahibi Olarak Yükümlülükleriniz
Açıklayın, belgeleyin ve faaliyet gösterdiğiniz her yargı alanındaki hukuku bilin
Bu bölümdeki her şey tek bir yere varır: pazartesi günü ne yaptığınız. Lisanslı emlak profesyonellerinin, hukuk uygulamamaya dikkat ederek adil konut yasalarını müşterilere açıklama yükümlülüğü vardır. Yasayı açıklayın. Onu onlar adına yorumlamayın.
İKİ ZORUNLU AÇIKLAMA
New York State Human Rights Law, acentelerin ilk esaslı temasta (first substantive contact) potansiyel bir alıcıya, kiracıya, satıcıya veya ev sahibine Housing and Anti-Discrimination Disclosure formunu (Konut ve Ayrımcılıkla Mücadele Açıklama Formu) vermesini zorunlu kılar. Ve ilk esaslı temasta potansiyel bir kiracıya Reasonable Accommodation and Reasonable Modification Disclosure formunu (Makul Uyarlama ve Makul Tadilat Açıklama Formu) vermesini.
Açıklama formları potansiyel alıcı, kiracı, satıcı veya ev sahibi tarafından imzalanmalı ve en az üç yıl saklanmalıdır.
Gerçekten uyup uymadığınızı üç ayrıntı belirler. Zamanlama, teklif günü değil, ilk esaslı temastır. İmza zorunludur; dolayısıyla e-postayla gönderilen ve kimsenin imzalamadığı bir form açıklama değildir. Ve saklama süresi üç yıldır; bu da kapanıştan sonra temizlediğiniz bir dosyanın size yardımı dokunmayacağı anlamına gelir.
BİR MÜŞTERİ UYMAYI REDDETTİĞİNDE
Adil konutu düzenleyen yasaları müşterilerinize usulüne uygun olarak açıkladıktan sonra açıklama yükümlülüğünüzü yerine getirmiş olursunuz. Daha sonra adil konut yasalarına uymaya istekli olmayan bir müşteri (client) veya temsil edilmeyen tarafla (customer) çalıştığınızı fark ederseniz, işveren broker’ınızı bilgilendirmeniz gerekir.
Birlikte çalıştığınız kişiye de işveren broker’ınızın bu ilişkiyi görüşmek isteyebileceğini bildirmelisiniz; çünkü hem siz hem de işveren broker’ınız adil konut yasalarını ihlal etmekten sorumlu tutulabilirsiniz.
“Gerekir” sözcüğünü okuyun. Broker’ınıza söylemek bir takdir meselesi değildir ve müşteriye karşı bir sadakatsizlik değildir. Kararı, ofisin yükünü lisansında taşıyan kişiye aktaran adımdır ve işler ters gittiğinde bu davaların her birinde eksik olan adım da budur.
Varsayımsal örnek. Westchester’daki bir ev sahibi, iyi giden bir iş ilişkisinin üçüncü haftasında, kuponu olan hiç kimseye kiralamayacağını ve size küçük çocuklu aileleri göndermemenizi tercih edeceğini söylüyor. Açıklamayı yaptınız. O size uymayacağını söyledi. Yapacağınız bir sonraki arama işveren broker’ınızadır ve yazacağınız dosya notu bugünün tarihini taşır.
BELGELEME SİZİN SAVUNMANIZDIR
Bazı broker’lar, lisans sahiplerinin kiminle konuştuklarını ve neyi görüştüklerini belgelemek için ihtiyaçlar ve istekler kontrol listesi veya potansiyel müşteri veri sayfası gibi önceden basılmış bir temas formu kullanmasını ister. Adil konut uyum usullerinin bir parçası olarak zorunlu tutulduklarında, veri sayfaları lisans sahiplerinin herkese eşit hizmet verdiğini gösterir.
Her potansiyel alıcıdan aynı verileri toplayın. Ad ve iletişim bilgileri. Tercih edilen iletişim yöntemi ve zamanı. Mevcut konut durumu. Taşınma için zaman çerçevesi. İstenen taşınmaz türü ve tercih edilen tarz. Tercih edilen mahalle veya bölge. Hem satın alma tutarı hem aylık ödeme olarak fiyat aralığı. Bir kredi kuruluşundan ön onay (prequalification) alıp almadıkları. Meslek ve gelir. Tercih edilen arsa büyüklüğü. Taşınmazın olanakları. Metrekare. Yatak odası ve banyo sayısı. İç özellikler. Tercih edilen ısıtma ve beyaz eşya. Ve erişilebilirlik ya da okullara veya toplu taşımaya yakınlık gibi özel gereksinimler.
Her seferinde aynı verileri toplamanın amacı veriler değildir. Aynılıktır. Her alıcıya aynı soruların sorulduğu bir dosya, kimsenin tartışmasına gerek kalmadan eşit hizmeti gösteren bir dosyadır.
Tüm toplantıların, telefon görüşmelerinin, randevuların, gösterimlerin ve kaçırılan randevuların kaydını iyi tutun. Her esaslı konuşmanın notunu tutmakla yasal olarak yükümlü olmayabilirsiniz; yine de bu, eşit profesyonel hizmet verdiğinizi ortaya koymak için en güçlü savunmanız olabilir. Sorgulanırsanız ya da kendinizi mahkemede bulursanız, en azından herkese karşı adil, açık ve dürüst olmak için bilinçli bir çaba gösterdiğinizi kanıtlayabilirsiniz.
BROKER’INIZIN VE SİZİN YÜKÜMLÜLÜKLERİNİZ
İşveren broker’ınızın adil konut yasalarına uyumu sağlamak için ofis politikaları ve usulleri olmalıdır. Adil konut politikası, asılı işaretler, reklam denetimi, personelin ve acentelerin eğitimi ve ofisin size sunduğu kayıt tutma materyalleri oradadır. Politikayı ihtiyaç duyduğunuz gün değil, ofise katıldığınız gün görmek isteyin.
Sizin tarafınız daha kısadır ve tamamen sizin kontrolünüzdedir. Faaliyet gösterdiğiniz her yargı alanındaki adil konut yasalarını bilin. İki açıklamayı ilk esaslı temasta yapın ve imzalı nüshaları saklayın. Taşınmazı tarif eden reklamlar yazın. Her potansiyel müşteri için aynı kaydı tutun. Bir ihlali broker’ınıza bildirin. Ve sunulduğunda adil konut eğitimine katılın; bu New York’ta yalnızca iyi bir uygulama değildir: Bölüm 1’de açıklandığı gibi, lisans yenileme döneminiz adil konut ve ayrımcılık eğitimi, kültürel yetkinlik ve örtük önyargı saatleri gerektirir.
İLÇE VE BELEDİYE YASALARI
New York’taki ilçelerin (county) çoğu ve birçok belediye, Eyaletinkiyle uyumlu ayrımcılıkla mücadele yasaları çıkarmıştır. Nassau, Rockland, Suffolk ve Westchester ilçelerinin her birinin şikâyet alma, soruşturma, duruşma yapma ve idari para cezası uygulama yetkisine sahip kendi Commission on Human Rights’ı vardır. Faaliyet gösterdiğiniz yargı alanlarındaki yasaları anlamanız son derece önemlidir ve bir lisans sahibinin bir hafta içinde iki ilçede ilan alabileceği bir eyalette bu cümle gerçekten iş görür.
E&O POLİÇENİZ SİZİ KURTARMAZ
Tüm müşterilere tarafsız hizmet vermek yalnızca bir lisans sahibi olarak göreviniz değil, yasal sorumluluğunuzdur. Adil konut yasalarına uymazsanız siz ve işveren broker’ınız para cezalarına, lisans kaybına ve diğer yasal işlemlere maruz kalabilirsiniz.
Adil konut ihlalleri o kadar ciddidir ki neredeyse her zaman mesleki sorumluluk (errors and omissions) sigorta poliçelerinin kapsamı dışında tutulur. Bu işte yapacağınız diğer her hatanın arkasında bir sigortacı vardır. Bunun yoktur. Kendinizi adil konut ihlallerine karşı korumak için herkese eşit ve adil davranın.
BİRLİKTE ÇALIŞTIĞINIZ İNSANLARDAN GELEN BASKI
Bu işte ayrımcılık yapma baskısının çoğu kendi önyargınızdan gelmez. Başkasının önyargısından gelir ve size bir talimat olarak iletilir. Bir satıcı evin belirli alıcılara gösterilmemesini ister veya komşuların ne düşüneceğinden endişelenir. Bir ev sahibi istediği kiracı tipini tarif eder. Bir alıcı bir sokakta kimlerin yaşadığına dair imalı sorular sorar, topluluğun bir kesimi hakkında bir yorum yapar ya da yakınında belirli insanlar yaşıyorsa bir evi görmeyeceğini söyler.
Cevabı ihtiyaç duymadan önce hazır tutun; çünkü bu konuşmalar uyarısız ve başka bir şeyin ortasında gelir. Cevabın üç kısmı vardır ve yaklaşık on beş saniye sürer. Yasanın ne gerektirdiğini söyleyin. Bunun yerine onlar için ne yapabileceğinizi söyleyin; bu neredeyse her zaman gerçek ve yararlı bir öneridir. Ve pazarlık gibi görünen hiçbir şey söylemeyin, çünkü burada pazarlık edilecek bir şey yoktur.
Ardından konuşmanın size yüklediği iki şeyi yapın. Dosya notunu aynı gün, mümkün olduğunca müşterinin kendi sözleriyle yazın. Ve kişi size açıkça uymayacağını söylediyse, işveren broker’ınıza söyleyin. Bu iki adım beş dakika sürer ve ayrımcı bir taleple karşılaşan lisans sahibi ile böyle bir talebi yerine getiren lisans sahibi arasındaki farktır.
DİKKAT: Konutta ayrımcılığın duygusal bedeli hiçbir ceza çizelgesinde görünmez ve kalıcı olan kısım odur. Geri çevrilen bir aile o öğleden sonrayı yıllarca hatırlar. Bunu para cezalarıyla birlikte göz önünde tutun, çünkü para cezalarının var olma nedeni budur.
Aynı sorular, aynı hizmet, imzalı ve dosyalanmış
UNUTMAYIN: İlk esaslı temasta potansiyel bir kiracıya hangi iki formu vermekle yükümlüsünüz, onları kim imzalar ve otuz ay sonra nerede olacaklardır?
6. ders
İnsan Hakları ve Etik
Herkesin önyargıları vardır. Önemli olan bunun farkında olup olmadığınız, ve bu konuda ne yaptığınızdır.
Açık ve Örtük Önyargı
Önyargılarla başlarız, onları kalıp yargılara dönüştürürüz, peşin hükümler geliştiririz ve ayrımcılığa dönüşmelerine izin veririz
Bu bölümün ilk kısmı hukuktu. Bu kısım, hukukun cezalandırdığı davranışı üreten mekanizmayla ilgilidir; çünkü adil konut ihlali işleyenlerin neredeyse hiçbiri bir ihlal işlemek niyetiyle yola çıkmamıştır. Bir zihin alışkanlığını izlemişlerdir ve kararı onlar adına o alışkanlık vermiştir.
Önyargı (bias), bir şeyi, kişiyi veya grubu bir başkasıyla karşılaştırarak, genellikle haksız sayılan bir biçimde, lehte veya aleyhte peşin bir tutumdur. Bugün bu sözcük tipik olarak, nesnelliği engelleyecek ve tarafsız muhakemeyi köstekleyecek şekilde, farkında olunan ya da olunmayan, bir şeyi diğerine tercih etme eğilimini belirtmek için kullanılır. Önyargılar çoğu zaman yanlış, hatalı veya eksik bilgilere dayanır.
Ardından sırayı izleyin, çünkü bu oturumun bütün savı budur. Önyargılarla başlarız, onları kalıp yargılara dönüştürürüz, peşin hükümler geliştiririz ve ayrımcılığa dönüşmelerine izin veririz. Dört aşama. İlk üçü kafanızın içinde olur ve yasadışı değildir. Dördüncüsü bir eylemdir ve yasadışıdır.
AÇIK ÖNYARGI
Açık (explicit), net ve kesin demektir. Açık önyargı, bir kişinin açıkça ifade ettiği önyargı veya peşin hükümdür. Transgender kişileri “kararlarını veremedikleri” için liderlik pozisyonlarında göz ardı etmek, yüksek sesle ve bir gerekçe olarak dile getirilmiş açık bir cinsiyet önyargısıdır.
Alenen ayrımcılık uzun süredir Amerika Birleşik Devletleri tarihinin bir parçasıdır. On dokuzuncu yüzyılın sonlarında işletme sahiplerinin “Eleman Aranıyor: İrlandalılar Başvurmasın” veya “Yalnızca Beyazlar” yazan tabelalar asması yaygındı. Bu açık, alenen biçim bugün hoş görülmez; bu iyi haberdir ve aynı zamanda bu ekranın geri kalanının var olma nedenidir. Tabelalar indirildiğinde davranış ortadan kalkmadı.
ÖRTÜK ÖNYARGI, DİĞER ADIYLA BİLİNÇDIŞI ÖNYARGI
Örtük (implicit), ima edilen ama doğrudan iletilmeyen demektir. Örtük önyargı, bir bireyin anlayışını, eylemlerini ve kararlarını bilinçdışı bir biçimde etkileyen tutumları veya kalıp yargıları ifade eder; onları kontrol etmeyi zorlaştıran da budur. Önyargıyı taşıyan kişi onun farkında değildir.
Örtük önyargı ırk, cinsiyet ve hatta köken ülkeyle sınırlı olmayan evrensel bir olgudur. Örtük önyargı normaldir. Her insanın şu ya da bu türden önyargıları vardır ve farklı sevdikleriniz ve sevmedikleriniz olması sorun değildir. Sorun olan, önyargının siz fark etmeden bir iş kararı vermesine izin vermektir ve bilinçdışı bir çağrışım tam olarak bunu yapmak üzere kuruludur.
Örtük önyargısı olan kişiler onun farkında olmadığından, önyargı onları iş, eğitim ve sosyal ortamlarda önyargılı kararlar vermeye yöneltebilir. Ne yazık ki bazı emlak acenteleri önyargılarının araya girmesine izin verir ve farklı geçmişlerden ve kültürlerden gelen insanlara karşı ayrımcılık yapar. Bu cümledeki hiç kimse güne bunu planlayarak uyanmadı.
EŞ ANLAMLI OLMAYAN BEŞ SÖZCÜK
Tercih. Tercih (preference), yeşili turuncudan daha çok sevmek gibi, bir şeyi veya kişiyi bilerek diğerinden daha çok sevmemizdir. Önyargı ile tercih aynı şey değildir. Tercihler ile arzular da farklıdır: arzular tek bir nesneye yönelir, tercihler ise birinin diğerine tercih edildiği iki alternatif arasındaki bir karşılaştırmayla ilgilidir.
Tutum. Tutum (attitude), bir nesneye, bir kişiye veya bir sosyal gruba ilişkin değerlendirici bir yargıdır. Tutum bir kişi tarafından taşınır veya o kişiyi niteler. Örtük tutumlar, bilinçli farkındalık olmadan gerçekleşen değerlendirmelerdir.
Kalıp yargı. Kalıp yargı (stereotype), bir kişinin veya sosyal grubun tutarlı bir özellikler kümesiyle ilişkilendirilmesidir. Kalıp yargılar olumlu ve olumsuz özellikler içerebilir; her iki durumda da kalıp yargı, bireysel farklılıkları hesaba katmayan aşırı basitleştirilmiş bir genellemedir. Kalıp yargılar ırka, etnik kökene, yaşa, cinsiyete veya cinsel yönelime ve neredeyse başka herhangi bir özelliğe dayanabilir.
Peşin hüküm. Peşin hüküm (prejudice), bilgi, akıl veya düşünce olmaksızın oluşturulmuş, bir fikrin, bireyin, grubun veya şeyin nesnel olarak değerlendirilmesini engelleyen olumlu veya olumsuz önceden edinilmiş bir duygu veya kanaattir. Peşin hüküm deneyime dayanmaz. Deneyimin dışından kaynaklanan bir ön yargılamadır.
Ayrımcılık. Peşin hüküm önyargılı düşünmeyi ifade eder. Yasadışı ayrımcılık (discrimination) ise bir grup insana karşı yapılan eylemlerden oluşur. Hukukun çizdiği çizgi budur ve bu bölümün tamamının öbür taraftan tarif ettiği çizgi de budur.
Önyargılar, tercihler, tutumlar, kalıp yargılar ve peşin hükümler psikolojik kurguların (psychological constructs) örnekleridir. Psikolojik kurgular, bir kişinin bir bireye veya gruba yönelik davranışını ve duygularını etkileyebilen zihinsel çağrışımlardır. Kişi bu zihinsel çağrışımların farkında değilse, bunlara örtük denir.
ÖRTÜK ÖNYARGI NEREDEN GELİR
Sosyalleşme. Sosyalleşme (socialization), insanları gruptaki diğerlerinin uygun gördüğü şekilde davranmaları için eğitme sürecidir. İnsanları toplumsal normlar ve geleneklerle tanıştırır; bu da bireylerin toplumda işlev görmesine yardımcı olur. Aile üyeleri, öğretmenler, din önderleri ve akranlar bunda rol oynar. Birincil sosyalleşme doğumdan ergenliğe kadar gerçekleşir. İkincil sosyalleşme yaşam boyu devam eder ve yetişkin sosyalleşmesi, insanlar kendilerini yeni koşullarda, özellikle normları veya gelenekleri kendilerininkinden farklı olan bireylerle etkileşime girdikleri koşullarda bulduklarında ortaya çıkabilir.
İç grup ve dış grup. İç grup (ingroup), kişinin kendini özdeşleştirdiği sosyal gruptur; dış grup (outgroup) ise kendini özdeşleştirmediği gruptur. İç grup kayırmacılığı, kişinin kendi iç grubunun üyelerini dış grup üyelerine tercih etmesi örüntüsüdür ve genellikle iç grubumuzu kayıran örtük önyargılar taşıma eğilimindeyizdir. Bu, başkalarını değerlendirirken ve kaynakları dağıtırken ortaya çıkabilir. İç grup tercihleri hayatın çok erken döneminde, okul öncesi çocuklar arasında bile ortaya çıkar ve sınıflandırma genellikle otomatik ve bilinçdışıdır.
Etnosentrizm. Etnosentrizm (ethnocentrism), kendi toplumunu veya kültürünü üstün ve diğer toplumların ve kültürlerin yargılandığı ölçüt olarak görme eğilimidir. Olumlu veya olumsuz olabilir. Yurttaşlık gururu olumlu bir örnektir. Uyum göstermeyen azınlık gruplarını küçümsemek olumsuz bir örnektir.
NOT: Sınav peşin hükmü ayrımcılıktan tek bir sözcükle ayırır. Peşin hüküm düşünmektir. Ayrımcılık eylemdir. Bu ekrandaki her tanım o çizginin bir tarafında yer alır ve hangi tarafta olduğunu bilmek sorunun büyük kısmıdır.
Düşünmek peşin hükümdür; eylem ayrımcılıktır
UNUTMAYIN: Önyargıdan ayrımcılığa giden dört aşamayı sırasıyla sayın. Ardından hukukun sizin hakkınızda ilk kez bir şey söylediği aşamayı söyleyin.
Zihindeki Önyargı: Tanıyacağınız Altı Tanesi
Hiçbiri kötü niyet gerektirmez; onları bir aracılık firmasında tehlikeli yapan da budur
Bir ofisteki zararın çoğunu adı konmuş altı önyargı verir ve bunların hiçbiri bir kişinin birinden hoşlanmamasını gerektirmez. Bunlar bilgi işleme hatalarıdır. Herkese aynı şekilde davrandığınıza içtenlikle inanırken bunların her birini taşıyabilirsiniz.
Yakınlık önyargısı. Yakınlık önyargısı (affinity bias), sizinle veya sevdiğiniz biriyle ortak nitelikler paylaşan insanlara bilinçsizce yönelme eğilimidir. Beyniniz onları tanıdık ve kendinize yakın gördüğü için ortaya çıkar. Bu, sizinle aynı ırktan, cinsiyetten, yaştan veya eğitim geçmişinden gelen, aynı okula gitmiş ya da benzer hobileri paylaşan birini kayırmak anlamına gelebilir.
Bir aracılık firmasında yakınlık önyargısı, kimin önce geri aranacağına karar verir. On iki mesajı olan bir lisans sahibi kendisine benzeyen üç kişiyi geri arar, gerisi bekler. Kimseye hiçbir şey reddedilmedi. Hizmet yine de eşit değildi ve bir test eden bunu bulurdu.
Atıf önyargısı. Atıf önyargısı (attribution bias), biri bir hata yaptığında hatayı koşullara bağlamak yerine o kişiye olumsuz özellikler yükleme eğilimidir. Bir kişinin davranışını herhangi bir durumsal etkene değil, karakterine bağlayarak açıklar. Genellikle kendi başarılarımızı beceriye, kendi başarısızlıklarımızı dış etkenlere bağlarız ve başkalarını yargılarken bu örüntüyü tersine çeviririz.
Üç versiyonun adı vardır. Nihai atıf hatası (ultimate attribution error), aynı önyargının grup düzeyindeki hâlidir: kendi grubumuzun olumlu eylemleri iyi karaktere, başka bir grubun olumlu eylemleri ise şansa veya koşullara bağlanır. Düşmanca atıf önyargısı (hostile attribution bias), belirsiz bir davranışı, örneğin fısıldaşan iki kişiyi hiçbir kanıt olmadan eleştiri olarak okumak gibi, açıkça düşmanca olarak yorumlar. Kendine hizmet eden önyargı (self-serving bias), kişinin başarılarının şanstan değil karakterinden ve yeteneğinden, başarısızlıklarının ise dışarıdan kaynaklandığı inancıdır.
Atıf önyargısının temel özelliği algı hatasıdır. İnsanlar tablonun tamamına sahip olmadıklarında sonuç çıkarmak için ellerindeki bilgiyi kullanırlar; sonuçlar genellikle kişinin karakteri hakkındadır ve genellikle temelsizdir. Otoyolda biri önünüzü keser ve onun nasıl bir insan olduğuna karar verirsiniz. Bilmediğiniz şey, pencereden bir arının girmiş olmasıdır.
Doğrulama önyargısı. Doğrulama önyargısı (confirmation bias), zaten sahip olduğumuz inançları doğrulayan bilgileri arama veya kayırma eğilimidir. İnsanlar tablonun bütününe bakmak yerine öncelikle görüşlerini destekleyen kanıt parçalarını ararlar. Seçici gözleme yol açar; yani diğer bilgileri göz ardı edip kendi görüşünüze uyana odaklanırsınız ve ilk kanıtla çelişen yeni bilgileri reddetmenize yol açabilir.
Doğrulama önyargısı, bu işte ilk izlenimlerin bu kadar pahalı olmasının nedenidir. İlk iki dakikada bir alıcının ciddi olmadığına karar verirsiniz ve bundan sonraki her şey kanıt olarak okunur. Mart ayında başka biriyle işlemi kapatan alıcı baştan beri ciddiydi.
Uyum önyargısı. Uyum önyargısı (conformity bias) grup ortamlarında çok yaygındır. Hepimiz kabul görmek ve topluluğumuzun tanıdığı görüşlere sahip olmak istediğimiz için görüşleriniz başkalarınınkinden etkilendiğinde ortaya çıkar. Grup düşüncesine (groupthink) benzer. Bir acentenin bir mahalle hakkındaki varsayımlarının sorgulanmadığı bir ofiste, bu varsayımların ofisin varsayımlarına dönüşmesinin yolu uyum önyargısıdır.
Kontrast etkisi. Kontrast etkisi (contrast effect), iki veya daha fazla benzer şeyi her birini kendi değerine göre yargılamak yerine birbiriyle karşılaştırdığınızda ortaya çıkar. İşe alımda yaygındır ve teklifleri incelerken de o kadar yaygındır: ikinci teklif satıcının gerçek konumuna göre değil, birinci teklife göre değerlendirilir.
Hale ve boynuz etkisi. Hale etkisi (halo effect), birine ilişkin izlenimimiz, karakterinin farklı bir yönü hakkındaki görüşümüzü bilinçsizce etkilediğinde ortaya çıkar. Tek bir harika özelliğe odaklanırız ve ardından kişiyle ilgili diğer her şeyi olumlu bir ışıkta görürüz. Boynuz etkisi (horn effect) bunun tersidir: olumsuz tek bir özelliğe odaklanırsınız ve bu, kişinin diğer niteliklerine bakışınızı gölgeler. Bir kişi uygun sofra adabına uymuyorsa onun eğitimsiz olduğunu varsayabilir ve söylediği her şeyi değersiz sayabilirsiniz. Tek bir hata veya kusur kişiyi bir bütün olarak temsil etmez.
CİNSİYET ÖNYARGISI OLMADAN KONUŞMAK
Dil, bilinçdışı bir önyargının başka biri tarafından duyulabilir hâle geldiği yerdir. Bu çiftler GLAAD Media Reference Guide’dan alınmıştır ve içlerindeki örüntü tutarlıdır: kişinin ne olduğunu söyleyin; onun ne olduğunu varsaydığınız bir hâlden değişimini anlatmayın.
“Pat erkek olarak doğdu ama kendini kadın olarak tanımlıyor” demek yerine, ki bu cinsiyet kimliğinin bir tercih olduğunu ima eder, “Pat bir transgender kadındır” deyin.
“John’un iş arkadaşları onun eskiden kadın olduğunu bilmiyordu” demek yerine, “John’un iş arkadaşları onun bir trans erkek olduğunu bilmiyordu” deyin.
“Li erkek olarak büyüdü ve 25 yaşında kadın oldu” demek yerine, Li daha gençken başkaları tarafından erkek olarak algılandığını ve 25 yaşında bir trans kadın olduğunu açıklayıp geçiş sürecine başladığını söyleyin.
Müşterilerle, temsil edilmeyen taraflarla ve diğer acentelerle cinsiyet açısından kapsayıcı bir dil kullanın. Bir zamanlar bir kişiye tercih ettiği zamirleri (preferred pronouns) sormak uygundu. Artık yalnızca zamirler (pronouns) deyin.
NOT: Bu ekrandaki altı önyargının hiçbiri kendi başına yasadışı değildir. Her biri, bir müşterinin aldığı hizmeti değiştirdiği anda yasadışı hâle gelir ve sınav yalnızca tanımları değil bu geçişi sınar.
Hizmet değiştiğinde önyargı ihlale dönüşür
UNUTMAYIN: Bu altısından kendinizde tanıdığınız birini seçin. Geçen ay kimi önce geri arayacağınıza onun karar verdiği anı söyleyin.
Irk, Etnisite ve İnsanlara İlişkin Önyargılar
Birbirinin yerine kullanılan ama aynı anlama gelmeyen üç sözcük
Irk, etnisite ve azınlık grubu eş anlamlıymış gibi kullanılır. Değildirler ve bunları birbirinden ayıramayan bir lisans sahibi bir adil konut şikâyetini izleyemez; çünkü hukuk ırk, renk ve ulusal kökeni üç ayrı sınıf olarak kullanır.
IRK
Çoğu sosyolog için ırk (race), belirli bir toplumun önemli saydığı yüzeysel fiziksel farklılıkları ifade eder. Irk, genel kabul görmüş bir tanımı olmayan bir kavramdır. Bazı insanlar ırkın biyolojik bir gerçeklik olduğunu düşünür; bazıları ise onun toplumsal bir kurgu olduğunu söyler. Tarihsel olarak on sekizinci yüzyıldan beri, insanları fiziksel görünüme ve toplumsal ve kültürel geçmişe göre gruplara ayıran bir kavram olarak belgelenmiştir ve zamanla daha çok yüzeysel fiziksel özelliklerle ilgilenir hâle gelmiştir.
National Human Genome Research Institute, ırkı insanları atalara ilişkin geçmiş ve toplumsal kimlik dahil çeşitli etkenlere göre gruplamak ve ten rengi ve yüz hatları gibi bir dizi görünür özelliği paylaşan insanları gruplamak için kullanılan akışkan bir kavram olarak tanımlar. Bu görünür özellikler genlerden etkilense de insanlar genetik olarak birçok hayvandan daha az çeşitlidir. DNA’mız yüzde 99.9 aynıdır ve geriye kalan farklılığın neredeyse tamamı, yani yüzde 95.7’si, aynı ırktan bireyler arasında bulunur. Bir ırkın içinde ırklar arasında olduğundan daha fazla genetik çeşitlilik vardır.
ETNİSİTE
Etnisite (ethnicity), ırktan daha geniş bir terimdir. İnsan gruplarını kültürel ifadelerine ve özdeşleşmelerine göre sınıflandırmak için kullanılır. Etnisite ortak kültürü tanımlar: ortak dil, din ve gelenekler dahil bir grubun uygulamaları, değerleri ve inançları.
Biri ırkının Siyah, etnisitesinin İngiliz olduğunu söyleyebilir. Biri ırkının Beyaz, etnisitesinin İrlandalı olduğunu söyleyebilir. Etnik gruplar geniş veya dar yorumlanabilir; Amerika’daki yerli halklar kadar geniş ya da Sioux, Cheyenne veya Apache gibi tek tek uluslar kadar dar. Hintliler tek bir etnik grup olarak ele alınabilir ve bunun içinde Gujarati, Punjabi, Bengali ve Tamil gibi düzinelerce gerçek etnik grup vardır.
Bunun pratik sonucu, bir bölgenin bir kültür olmadığıdır. Bir yönetici bir keresinde bir çalışanın ayrımcılık şikâyetini, çalışanın ve amirinin ikisinin de Güney Asya’dan olduğu gerekçesiyle reddetmişti. Bengalce Bangladeş’in resmî dilidir, Hintçe ise Hindistan’ın başlıca dilidir. Güney Asya bir ülke veya ulus değil, bir kıtanın bir bölgesidir ve şikâyet reddedilmemeliydi.
AZINLIK GRUBU
Azınlık grubu (minority group), fiziksel veya kültürel özellikleri nedeniyle içinde yaşadığı toplumda farklı ve eşit olmayan muamele için diğerlerinden ayrılan ve bu nedenle kendilerini kolektif ayrımcılığın nesnesi olarak gören herhangi bir insan grubudur. Egemen grup (dominant group), belirli bir toplumda en fazla güce sahip olan gruptur.
Charles Wagley ve Marvin Harris bir azınlık grubunun beş özelliğini sıralar. Eşit olmayan muamele ve kendi hayatları üzerinde daha az güç. Ten rengi veya dil gibi ayırt edici fiziksel veya kültürel özellikler. Gruba gönülsüz üyelik. Tabi konumun farkındalığı. Ve yüksek grup içi evlilik oranı.
Sayısal azınlık olmak bu beşinden biri değildir. Bazen daha büyük gruplar güçten yoksun oldukları için azınlık gruplarıdır. Güney Afrika’daki apartheid en açık örnektir: bir azınlık tarafından sömürülen ve ezilen sayısal bir çoğunluk. Ağırlıklı olarak Katolik bir kasabadaki Protestanlar da bir azınlık grubu olurdu.
BİR LİSANS SAHİBİNİN KARŞILAŞTIĞI BEŞ ÖNYARGI DAHA
Renkçilik. Renkçilik (colorism), açık tenli insanları koyu tenli olanlara tercih etme uygulamasıdır. Beyaz, Siyah, Asyalı ve Latino topluluklar dahil birçok grup içinde var olan küresel, kültürel ve toplumsal bir kurgudur ve hem ırk içinde, yani grupların içinde, hem de ırklar arasında, yani etnik-ırksal gruplar arasında görülür. Hem Beyazların hem Siyahların sahip olduğu açık tenli Siyahlara yönelik tercih, koyu tenli Siyahların eğitim ve gelir gibi alanlarda daha açık tenli emsallerinden daha kötü sonuçlar elde etmesine neden olabilir.
Dini önyargı. Dini önyargı (religious bias), insanları dini, etik veya ahlaki inançları nedeniyle olumlu ya da olumsuz görmeyi içerir. Budizm, Hristiyanlık, Hinduizm, İslam ve Yahudilik gibi geleneksel örgütlü dinlere mensup kişilerle ve içtenlikle benimsenen diğer dini, etik veya ahlaki inançlarla ilgilidir. Dini ibadetlere, kıyafet ve bakım uygulamalarına saygı gösterin: baş örtüleri, Yahudi kipası (yarmulke) veya Müslüman başörtüsü, Rastafaryan rasta saçlar, Sih’lerin kesilmemiş saçı ve sakalı. Bir işveren belirli bir inanca ait öğelere izin verip diğerlerininkine izin vermemezlik edemez; bir çalışanın masasında İncil bulundurmasına izin verirken bir diğerine Kuran’ı gözden uzak bir yere koymasını söyleyemez.
Sağlamcılık. Sağlamcılık (ableism), tipik yeteneklerin üstün olduğu inancına dayanan, engelli kişilere yönelik önyargı ve toplumsal peşin hükümdür. Özünde engelli kişilerin düzeltilmeye ihtiyacı olduğunu varsayar. Bütün insan gruplarını daha aşağı olarak sınıflandırır ve zararlı kalıp yargıları, yanlış kanıları ve genellemeleri içerir. Pratik kurallar kısadır. İnsanlar bir engelini açıkladığında onlara inanın. Birinin neye ihtiyacı olduğunu bildiğinizi varsaymayın. Engelli bir kişi sizden istemedikçe onun adına konuşmayın. Mahremiyete giren soruları kendinize saklayın. Biri bir uyarlama talep ettiğinde dinleyin. Ve engelli bir kişiye veya hareket ekipmanına asla izinsiz dokunmayın.
Yaşçılık. Yaşçılık (ageism), bir bireye veya gruba yaşına dayalı ayrımcılık veya peşin hükümdür. Terimi 1968’de Dr. Robert Butler ortaya attı ve yaşçılığın tüm kültürlerde var olduğunu belirtti. Yaş ayrımcılığı eylemdir; yaşa dayalı peşin hüküm ise tutumdur. Kadınları erkeklerden daha fazla etkileme eğilimindedir ve daha genç yaşlarda başlar. Yaşlı birini yeteneklerinin yetersiz kalacağına dair önceden edinilmiş bir kanıyla işe almamak yaşçılıktır; yaşlı birinin görüşünün değersiz olduğu düşüncesiyle onun sözünü kesmek de öyledir.
Kişisel görünüm. Güzellik önyargısı (beauty bias), daha çekici sayılan bireylere yönelik olumlu muameleyi ve olumlu kalıp yargıları ifade eder; görünüşçülük (lookism) ise insanların başkalarına görünüşleri nedeniyle sahip olduğu, toplumun fiziksel olarak istenmeyen saydıklarını değersizleştiren peşin hükmü tanımlar. Bedencilik (sizeism) veya kilo damgalaması, bir kişinin beden ölçüsüne veya kilosuna dayalı peşin hüküm veya ayrımcılıktır. Boyculuk (heightism), boya dayalı haksız muameledir: erkeklerde her ek inç boy uzunluğuna yüzde 1.8’lik bir ücret artışı eşlik eder ve CEO’ların yüzde 90’ı ortalamanın üzerinde boya sahiptir.
Bu beşini daha önce öğrendiğiniz hukukun yanına koyun, bağlantı doğrudandır. Renkçilik ırktır. Dini önyargı dindir. Sağlamcılık engelliliktir. Yaşçılık, New York’ta, 18 yaşından itibaren korunan bir sınıftır. Bedencilik ve boyculuk, New York City’de, kilo ve boydur. Önyargı bölümünün eklediği şey mekanizmadır ve mekanizma gerçekten müdahale edebileceğiniz yerdir.
Bu ekranın tamamından pratik bir alışkanlık çıkar. İnsanları bölgeye göre gruplayıp grubu bir kültür gibi ele almayın. Kişiye sorun. Bir müşteri, açık uçlu bir soru sorup ardından konuşmayı bırakırsanız, bir mahallede kendisi için neyin önemli olduğunu size otuz saniyede söyler ve söyledikleri onun hakkında varsayacağınız her şeyden daha belirli ve daha yararlı olur.
DİKKAT: Hiç kimseyi reddetmemiş bir lisans sahibi de bu önyargılar yoluyla eşit olmayan hizmet verebilir; çünkü bunların her biri, müşteriye hizmet verilip verilmediği üzerinde değil, müşteriye ne kadar emek harcandığı üzerinde işler.
Irk, etnisite ve azınlık grubu üç ayrı şeydir
UNUTMAYIN: Wagley ve Harris’in bir azınlık grubunun beş özelliğini sayın ve ardından listede olmayan tek şeyi söyleyin.
Sınıf, Meritokrasi ve Gerçekte İşe Yarayan
İki tabakalaşma sistemi ve önyargı eğitimine ilişkin rahatsız edici kanıtlar
Sınıf, insanların adını koymaya en az istekli oldukları önyargıdır ve bir emlak lisans sahibinin her gün temas ettiği önyargıdır; çünkü işin tamamı bir müşterinin neyi karşılayabildiğine dayanır. Bu yüzden ondan kaçınmak yerine onu tam olarak anlamaya değer.
SINIFÇILIK VE TOPLUMSAL TABAKALAŞMA
Sınıfçılık (classism), belirli bir toplumsal sınıfa veya algılanan toplumsal sınıfa ait kişilere karşı ya da onların lehine peşin hükümdür. Bir bireyin veya grubun bir kültür, kuruluş veya toplum içinde yer aldığı bir toplumsal tabakalaşma sistemi olan toplumsal hiyerarşiye dayanır.
Toplumsal tabakalaşma (social stratification), insanların toplumda sıralanma ve derecelendirilme biçimini ifade eder. Batı ülkelerinde bu tabakalaşma öncelikle sosyoekonomik statünün bir sonucu olarak ortaya çıkar; burada bir hiyerarşi, finansal kaynaklara ve ayrıcalık biçimlerine erişme olasılığı en yüksek olan grupları belirler. Tipik olarak üst sınıflar bu kaynaklara en fazla erişime sahipken alt sınıflar çok az erişim elde edebilir ya da hiç edemez; bu da onları belirgin bir dezavantaja sokar. Sosyologlar toplumsal sınıfın, ırkın, cinsiyetin, cinselliğin, milliyetin ve bazen dinin toplumsal tabakalaşmayı etkilediğini kabul eder.
Tabakalaşmanın bir kişinin eğitime erişimi ve o eğitimin kalitesi üzerinde güçlü bir etkisi vardır. Ayrıca kişinin sosyal olarak kimi tanıdığını, bu kişilerin avantajlı ekonomik ve istihdam fırsatları sağlayabilme ölçüsünü ve siyasi katılımı da etkiler.
GELİR, SERVET VE EĞİTİM
Federal Reserve tarafından yayımlanan 2019 tarihli bir araştırmaya göre, hanelerin en üst yüzde 10’u ülkenin servetinin yüzde 70’ini kontrol etmektedir. 1989’da nüfusun bu kesimi yalnızca yüzde 60’ına sahipti; bu da sınıf ayrımlarının kapanmak yerine büyüdüğünün bir göstergesidir. Federal Reserve bu eğilimi en zengin Amerikalıların daha fazla varlık edinmesine bağlar; konut piyasasını harap eden finansal kriz de servet uçurumuna katkıda bulunmuştur.
Eğitim, gelir ve servetle olumlu yönde ilişkilidir. Genç ABD’li yetişkinler üzerinde yapılan bir anket, en az üniversite diploması olanların ortalama bir gençten neredeyse dört kat daha varlıklı olduğunu ve yalnızca liseyi bitirenlerin 8.3 katı servete sahip olduğunu ortaya koydu.
Üniversiteyi bitirmenin kendisi de tabakalaşmıştır. Pew Research Center, Asyalı Amerikalıların tahminen yüzde 63’ünün ve Beyazların yüzde 41’inin üniversiteden mezun olduğunu, buna karşılık Siyahlarda bu oranın yüzde 22, Latinolarda ise yüzde 15 olduğunu bildirmiştir. Toplumsal tabakalaşma yükseköğretime erişimi şekillendirir; bu da kişinin gelirini ve servetini etkiler; bu da kimin ev alabileceğine karar verir.
İki terim daha terminolojiyi düzenli tutar. Ekonomik sınıf (economic class), özellikle bir kişinin gelir ve servet bakımından diğerlerine göre nerede sıralandığını ifade eder. Sosyoekonomik sınıf veya sosyoekonomik statü (socioeconomic status) daha karmaşık bir kavramdır; çünkü mesleği, eğitimi ve kültürü servet ve gelirle birleştirir ve prestijli sayılan mesleklere bağlanan toplumsal statüyü ve diğerlerine bağlanan damgayı dikkate alır.
Sınıf özellikleri, her sınıfı tanımlayan tipik davranışlar, gelenekler ve normlardır ve bir lisans sahibi için bir tuzaktır; çünkü insanlar bunlara uymaz. Varlıklı bir kişi bir rock konserini operaya tercih edebilir. Orta sınıftan bir kişi operaya ve baleye bayılabilir. Bir oto tamircisi usta bir pastacı olabilir. Bir milyarder yırtık kot pantolon giyebilir, düşük gelirli bir kişinin de tasarım bir çantası olabilir. Bir müşterinin neyi karşılayabileceğine ona bakarak her karar verdiğinizde, sürekli yanılan bir kalıp yargıya bahse girersiniz.
İKİ TABAKALAŞMA SİSTEMİ
Sınıf sistemi (class system) toplumsal etkenlere ve bireysel başarıya dayanır. Bir sınıf, servet, gelir, eğitim ve meslek gibi etkenlerde benzer statüleri paylaşan bir insan kümesinden oluşur. Sınıf sistemleri açıktır: meslek doğumda sabitlenmez, insanlar ebeveynlerinden farklı bir eğitim veya istihdam düzeyi edinmekte özgürdür ve diğer sınıfların üyeleriyle sosyalleşebilir ve evlenebilirler; bu da insanların bir sınıftan diğerine geçmesine olanak tanır.
Meritokrasi (meritocracy), insanların başarı veya gücü paraları ya da toplumsal konumları nedeniyle değil, yetenekleri nedeniyle elde ettiği bir toplumsal sistem, toplum veya kuruluştur. İnsanların liyakatlerine göre ilerlediği bir toplumsal sistemdir. Terim, aristokrasinin yerine yetenek, beceri ve çabaya dayalı ekonomik ve siyasi ödül sistemlerini koyma fikri olarak 1958’de Michael Young tarafından ortaya atıldı.
Meritokrasi ideal bir sistemdir. Gerçekte toplumsal konum yalnızca liyakatten değil, birden fazla etkenden etkilenir. Liyakate dayalı bir sisteme karşı çıkanlar, liyakati geliştirmeye yönelik kaynakların büyük ölçüde kişinin mevcut ve geçmiş sosyoekonomik statüsüne dayandığını, bu nedenle daha yüksek bir konumda doğanların daha düşük bir konumda doğanlardan daha fazla kaynağa erişimi olduğunu belirtir. Kaynaklara eşit olmayan erişimin kişinin eğitiminin kalitesi üzerinde doğrudan etkisi vardır; bu da o kişinin herhangi bir şeye başvurduğunda ne kadar liyakatli görüneceğini etkiler.
ÖNYARGIYI ÖLÇMEK VE EĞİTİMLE GİDERMEYE ÇALIŞMAK
Örtük Çağrışım Testi (Implicit Association Test, IAT), 1998’de Anthony Greenwald, Debbie McGhee ve Jordan Schwartz tarafından bilimsel literatüre kazandırıldı. Bellekteki zihinsel kavramlar arasındaki bilinçaltı çağrışımları tespit etmeyi amaçlar. Katılımcılar bir dizi sözcüğü ve görseli kategorilere ve niteliklere göre sınıflandırır ve grupları hızla olumlu veya olumsuz niteliklerle eşleştirmeleri istenir. Bir yanıtlayıcı kategoriyle tutarsız bir eşleştirmeye, kategoriyle tutarlı bir eşleştirmeye göre daha uzun sürede yanıt verdiğinde örtük bir çağrışımın var olduğu söylenir.
Avantajı erişimdir. Test çevrimiçidir; bu yüzden bir katılımcının yalnızca bir internet bağlantısına, bir cihaza ve yaklaşık on dakikalık konsantrasyona ihtiyacı vardır. Dezavantajı, yanıtları sahte biçimde vermenin kolay olmasıdır.
Şimdi nadiren dürüstçe öğretilen kısım. University of Wisconsin at Madison, Harvard ve University of Virginia’dan araştırmacılar, IAT ve benzeri testleri kullanan, 72,063 katılımcıyı kapsayan 426 çalışmayı 20 yıl boyunca inceledi. Örtük önyargı ile ayrımcı davranış arasındaki korelasyonun daha önce düşünülenden zayıf göründüğü ve örtük önyargıdaki değişikliklerin bir kişinin davranışındaki değişikliklerle ilişkili olduğuna dair çok az kanıt bulunduğu sonucuna vardılar. Meslektaş araştırmacılarının sunduğu kanıtlara dayanarak Greenwald ve Banaji, IAT’nin önyargılı davranışı öngörmediğini ve onu kişileri ayrımcılık yapma olasılığı yüksek olarak sınıflandırmak için kullanmanın sorunlu olduğunu kabul etti.
Örtük önyargı eğitimi de aynı ihtiyatı gerektirir. Önemli miktarda araştırma, bunun uzun vadede inançları değiştirme üzerinde sınırlı etkisi olduğunu göstermektedir. 260 çalışmayı ele alan 2020 tarihli bir analiz, çeşitlilik eğitiminin olumlu etkilerinin nadiren bir iki günden fazla sürdüğü ve bir dizi çalışmanın eğitimin önyargıyı harekete geçirebileceğini veya tepkiye yol açabileceğini gösterdiği sonucuna vardı. 30 dakikalık veya 60 dakikalık bir oturum, bir ömür süren kültürel sosyalleşmeyle rekabet etmeye başlayamaz bile.
Eğitimin yerini gerçekten hak ettiği yer başlangıçtır. Örtük önyargı eğitimi farkındalığı artırmayı başlatmak üzere tasarlanmışsa bir miktar yarar sağlayabilir ve farkındalığı artırmak aslında en yaygın başarısıdır. Bu oturumun var olmasının nedeni budur ve oturumun işin sonu olmamasının nedeni de budur.
GERÇEKTE YAPABİLECEKLERİNİZ
Kendinize karşı dürüst olun. Önyargılara sahip olmak sorun değildir, çünkü herkesin vardır ve onlara sahip olmak sizi daha az değerli bir insan yapmaz. Önemli olan onları kontrol etmeniz ve görüşlerinizi genişletip gözden geçirmenin yollarını aktif olarak aramanızdır. Sunulduğunda çeşitlilikle ilgili eğitimlere katılın. Her kişiyi bir birey olarak düşünün ve her kişiyi bir gruba göre değil kendi liyakatine göre değerlendirin. Ve bakış açınızı değiştirin: başkalarını daha olumlu değerlendirmeyi hedefleyin, hak edene hakkını verin ve eksiklikleri büyütmeyin.
NOT: Örtük Çağrışım Testinin ayrımcı davranışı öngörüp öngörmediğini soran bir sorunun bu bölümde savunulabilir tek bir cevabı vardır. Testin yazarlarından biri olan Greenwald, Banaji ile birlikte öngörmediğini kabul etmiştir.
Farkındalık işin sonu değil, başlangıcıdır
UNUTMAYIN: İki tabakalaşma sistemini ve aralarındaki tek farkı söyleyin. Ardından tek bir eğitim oturumunun neyi değiştirebileceğini ve neyi değiştiremeyeceğini dürüstçe söyleyin.
Daha Fazla Önyargı ve Önemli Olan Sözcükler
Cinsiyetçilik, cinsiyet önyargısı, sınıfçılık, isim ve siyasi önyargı ve eş anlamlı olmayan dört terim
Dört önyargı daha ve bir terim listesi. Terimler, meşgul olduğunuz bir haftada aklınıza gelen ilk sözcüğü söylediğinizde bir müşterinin karşısında gündeme gelecek kısımdır. Doğru kullanmak hiçbir şeye mal olmaz; yanlış kullanmak ise ilişkiye mal olur.
CİNSİYETÇİLİK VE CİNSİYET ÖNYARGISI
Cinsiyetçilik (sexism), bir kişinin veya bir grup kişinin cinsiyeti nedeniyle aşağı olduğu fikrine dayanan, kamusal veya özel alanda, çevrimiçi veya çevrimdışı ortaya çıkan her türlü eylem, jest, görsel temsil, sözlü veya yazılı ifade, uygulama ya da davranıştır. Eğitimde, reklamcılıkta ve medyada, iş dünyasında, kültürde ve sporda görülür.
Cinsiyetçiliğin ayırt edici işareti çifte standarttır: kadınların ve erkeklerin nasıl davranması gerektiğine ilişkin farklı beklentiler ve aynı davranışa farklı muamele. Girişken bir kadına “saldırgan” denirken girişken bir erkek terfi ettirilir. Yaşlanan bir kadın “cadı” olurken yaşlanan bir erkek “gümüş tilki” olur. Uzun saatler çalışan erkekler “işkolik” iken kariyer odaklı kadınlar “bencil”dir.
Cinsiyet önyargısı (gender bias), bir cinsiyeti diğerine tercih etmektir. Çoğu zaman cinsiyet rollerine ve kalıp yargılara ilişkin köklü inançlardan kaynaklanır; bunlar, insanları bir toplumun kadınsı ve erkeksi olarak atadığı özelliklere göre yargılama biçimimizdir. Belirli meslekler örtük olarak cinsiyetlerle ilişkilendirilir: ilkokul öğretmenleri örtük olarak kadın, mühendisler ise erkek olarak kalıplaştırılır.
Cinsiyet önyargısı, ilişki kurabildiğimiz insanları, özellikle aynı cinsiyetten olanları kayırdığımız için ortaya çıkar. Biri olumsuz kalıplaşmış tutumlara veya peşin hükümlere göre hareket ettiğinde soruna dönüşür; örneğin bir işe alım yöneticisinin, başvuranın deneyiminden bağımsız olarak, fiziksel olarak zorlu bir iş için bilinçsizce bir erkeğe yönelmesi gibi. Cinsiyet önyargısı örtük veya açık olabilir. Nedenini düşünmeden yılbaşı partisini planlama işini eşcinsel bir erkeğe vermek örtüktür. Transgender kişileri “kararlarını veremedikleri” için liderlikte göz ardı etmek açıktır.
SINIFÇILIK
Sınıfçılık (classism), belirli bir toplumsal sınıfa veya algılanan toplumsal sınıfa ait kişilere karşı ya da onların lehine peşin hükümdür. Gayrimenkulde zararı “algılanan toplumsal sınıf” sözcükleri verir. Bir lisans sahibi bir arabadan, bir aksandan, bir posta kodundan veya bir çift ayakkabıdan potansiyel bir müşterinin neyi karşılayabileceğine karar verir ve ona o düzeyde hizmet verir. Karar, kimse ön onay (prequalification) almadan önce verilmiştir.
AYNI OLMAYAN DÖRT TERİM
Cinsiyet (sex), insanları dişi veya erkek olarak tanımlayan biyolojik ve fizyolojik özelliklerdir.
Toplumsal cinsiyet (gender), sosyalleşme sürecinde gelişen toplumsal, psikolojik ve kültürel bir kurgudur. Farklı toplumların ve kültürlerin neyin erkeksi veya kadınsı olduğuna dair farklı anlayışları olabilir. Toplumsal cinsiyet son derece kişiseldir: bazı insanlar cinsiyet kimliklerini çocuklukta erkenden, bazıları daha sonra tanır. Transgender kişiler için cinsiyet kimliği biyolojik cinsiyetle örtüşmez. Birine bakarak onun cinsiyet kimliğini göremezsiniz, çünkü bir kişinin biyolojik cinsiyeti onu belirlemez.
Cinsiyet ifadesi (gender expression), toplumsal cinsiyetin bir kişinin adı, zamirleri, giyimi, saç kesimi, sesi ve davranışı yoluyla ifade edilen dışa vurumudur. Transgender kişilerin çoğu cinsiyet ifadelerini cinsiyet kimlikleriyle uyumlu hâle getirmeye çalışır.
Cinsel yönelim (sexual orientation), bir kişinin başka bir kişiye fiziksel, romantik veya duygusal çekimini tanımlar. Cinsiyet kimliğiyle aynı şey değildir ve ikisi sürekli karıştırılır. Herkes gibi transgender kişilerin de cinsel yönelimleri vardır: heteroseksüel, lezbiyen, gey, biseksüel, panseksüel, queer veya aseksüel olabilirler.
LGBTQ, lezbiyen, gey, biseksüel, transgender ve queer sözcüklerinin kısaltmasıdır. LGBTQ kuruluşları, önderleri ve medya kısaltmayı kullandığında Q genellikle queer anlamına gelir; gençlere destek sunan ortamlarda sorgulayan (questioning) anlamına da gelebilir. LGBTQ-artı, heteroseksüel olmayan tüm transgender kimlikleri tanımak amacıyla artı işareti eklenerek kullanılır.
Birkaç yıl önce yaygın olarak kullanılan bazı sözcükler artık modası geçmiş veya incitici sayılmaktadır. Travesti (transvestite). Transgender topluluğu tarafından reddedilen transseksüel (transsexual). Klinik geçmişi nedeniyle LGBTQ karşıtı aşırılıkçılar tarafından insanları ve ilişkileri aşağılamak için sıkça kullanılan homoseksüel (homosexual). Çekimin tedavi edilebilecek veya değiştirilebilecek bir tercih olduğunu yanlış biçimde ima eden cinsel tercih (sexual preference). Ve aynı şeyi ima eden yaşam tarzı (lifestyle). Uygun olduğu şekilde gey, lezbiyen, biseksüel, panseksüel veya queer sözcüklerini kullanın ve cinsel yönelim deyin.
İSİM ÖNYARGISI
İsim önyargısı (name bias), insanları adlarına ve algılanan geçmişlerine göre tercih etme veya sevmeme eğilimidir. İnsanlar genellikle kendi kültürlerine dayanarak belirli isimleri diğerlerine tercih eder ve telaffuzu zor olan veya olumsuz olaylarla ilişkilendirilen isimlerden hoşlanmayabilir.
İsim önyargısı haberleri izler. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra güçlü bir Alman karşıtı önyargı vardı ve birçok özel şirket vatandaş olmayanları veya Alman ya da İtalyan kökenli Amerikan vatandaşlarını işe almayı reddetti. 11 Eylül’den sonra Arap isimli kişilere yönelik önyargı arttı. COVID-19 sırasında Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri, salgının Çinlilere ve diğer Asyalılara karşı bir nefret ve yabancı düşmanlığı, günah keçisi ilan etme ve korku yayma tsunamisini serbest bırakmaya devam ettiğini söyledi. Bir araştırma, Çince ve Orta Doğu kökenli izlenimi veren isimlere sahip başvuranların mülakata çağrılma olasılığının çok daha düşük olduğunu ortaya koydu.
İsim önyargısı en çok iş ve üniversite başvurularında ve kulüp ve derneklere üyelikte görülür. Onu bir emlak ofisine koyun, hangi internet kaynaklı potansiyel müşterinin (lead) bir saat içinde geri aranacağına karar verir. Bu kararı kimse hiçbir yere kaydetmez; ofisin cevap süreleri hakkında bir hisse değil bir kurala ihtiyaç duymasının nedeni tam olarak budur.
SİYASİ BAĞLILIK ÖNYARGISI
Siyasi bağlılık önyargısı (political affiliation bias), bir siyasi partinin üyesi olan insanlara karşı olumlu veya olumsuz bir duyguya sahip olmak demektir. Washington, D.C. gibi bazı şehirler dışında siyasi bağlılık korunan bir sınıf değildir. Bir otel, konuk belirli bir partinin üyesi olduğu veya öyle algılandığı için bir rezervasyonu yasal olarak reddedebilir. Bu yasaldır; açık önyargı ve ayrımcılıktır ve iyi bir iş uygulaması değildir.
Bu örneği bölümün tamamı için kontrol vakası olarak aklınızda tutun. Yasal olmak ile doğru olmak iki ayrı testtir. Bu bölümdeki neredeyse her şey her ikisinden de geçemez. Bu ise yalnızca ikincisinden geçemez; bu da hukukun davranışınızın tavanı değil tabanı olduğunu yararlı biçimde hatırlatır.
Önyargılar, tercihler, tutumlar, kalıp yargılar ve peşin hükümlerin tümü psikolojik kurgulardır: bir kişinin bir bireye veya gruba yönelik davranışını ve duygularını etkileyebilen zihinsel çağrışımlar. Kişi bunların farkında değilse örtüktürler.
Bu terimlerin bir yazım kılavuzunda değil de bir lisans kursunda yer almasının nedeni, New York’ta bu sözcüklerin korunan sınıfları adlandırmasıdır. Cinsiyet bir sınıftır. Cinsel yönelim bir sınıftır. Cinsiyet kimliği veya ifadesi, 2019’daki GENDA’dan bu yana eyalet yasasında kendi başına bir sınıftır ve şehir yasası onu toplumsal cinsiyet (gender) kapsamında korur. Bunları birbirinden ayıramayan bir lisans sahibi, hangi korumayı ihlal etmek üzere olduğunu ayırt edemez ve masanın öbür tarafındaki müşteri bu karışıklığı herhangi bir kurumdan çok önce fark eder.
NOT: Cinsel yönelim ve cinsiyet kimliği iki ayrı sınıftır ve ikisi de New York’ta korunur. Cinsel yönelim 2002’de SONDA ile geldi. Cinsiyet kimliği veya ifadesi Human Rights Law’a 2019’da GENDA ile girdi.
Yasal olmak ve doğru olmak iki ayrı testtir
UNUTMAYIN: Cinsiyet kimliği ile cinsel yönelim arasındaki farkı, bunları birbirinin yerine kullanan bir meslektaşınıza söyleyeceğiniz şekilde tek cümleyle söyleyin.
Bölüm Özeti
İnsan Hakları ve Adil Konut bölümünden yanınızda götüreceğiniz dokuz şey
Bu, kursun en uzun bölümüdür ve dokuz şeye indirgenir. Onları şimdi bir kez, sınavdan önceki gece de bir kez okuyun.
BİR: YASALAR SIRASIYLA
1866 tarihli Civil Rights Act, gayrimenkulü etkileyen ilk federal ayrımcılıkla mücadele yasasıydı. Irk ve renk. Hiçbir türde muafiyet yok. Federal mahkemede uygulanabilir. Jones v. Alfred H. Mayer Co. kararı 1968’de onu onayladı ve yasanın devletin yanı sıra özel tarafları da bağladığına hükmetti. Plessy v. Ferguson kararı 1896’da “ayrı ama eşit” ilkesini onadı; Brown v. Board of Education kararı 1954’te onu bozdu; 1964 tarihli Civil Rights Act “Jim Crow” yasalarına son verdi ve konuta dokunmadı. 1968 tarihli Civil Rights Act’in Title VIII’i din ve ulusal kökeni ekledi. 1974 cinsiyeti ekledi. 1988 engellilik ve ailevi durumu ekledi ve HUD’u zorunlu yaptırıma taşıdı.
İKİ: YEDİ FEDERAL SINIF
Irk, renk, din, ulusal köken, cinsiyet (gender), ailevi durum ve engel veya engellilik. Yasa ayrıca reklamı, emlak aracılığını, kredi vermeyi ve konut işlemleriyle ilişkili diğer hizmetleri de kapsar. Korunan bir sınıfın üyesiyle ilişkili kişileri korur ve vatandaşları ve vatandaş olmayanları eşit biçimde korur. Ailevi durum, hanede 18 yaşından küçük çocuklar, hamilelik veya süren bir velayet davası anlamına gelir ve tek muafiyeti nitelikli yaşlılar için konuttur.
ÜÇ: YASAKLANAN UYGULAMALAR
Yönlendirme (steering) alıcıları ve kiracıları kanalize eder ve müşteri istese bile yasaktır. Blockbusting mal sahiplerini paniğe sürükleyip ucuza sattırır ve teşebbüs düzeyinde oluşan bir suçtur; broşür yeterlidir. Redlining, kredi kuruluşlarının ve sigortacıların bir bölgeyi reddetmesidir; aşağı süzülme (filtering down) ise ardından gelen ve onu haklı çıkarıyor gibi görünen düşüştür. Buna işlem yapmayı reddetmeyi, sahte müsait olmamayı, teklifi reddetmeyi, MLS erişiminin engellenmesini, finansal yardımda ayrımcılığı ve eşit olmayan koşulları ekleyin. Eşit olmayan koşullar en sessiz ve en yaygın olanıdır.
DÖRT: İKİ YÜKÜMLÜLÜK, İKİ ÖDEYEN
Konut sağlayıcı kurallarda, politikalarda, uygulamalarda veya hizmetlerde makul uyarlamalar yapar ve aşırı bir mali ve idari yük yoksa bunların bedelini öder. Kiracı, konutta veya ortak kullanım alanlarında yapılan fiziksel değişiklikler olan makul tadilatların bedelini öder ve makul olduğu ölçüde taşınmazı eski hâline getirmesi istenebilir. Asansörlü, dört veya daha fazla birimli ve ilk kez 13 Mart 1991 tarihinde veya sonrasında kullanıma açılan yeni çok aileli binaların erişilebilir olarak inşa edilmesi gerekiyordu; gereken bir değişikliğin inşaatta yapılmış olması gerekiyorsa, bedelini sağlayıcı ödemek zorunda kalabilir. Bir uyarlamayı kabul edip onu koşullara gömmek bir rettir; HUD’un 2008’de Townsend House davasında ileri sürdüğü suçlama da buydu.
BEŞ: ADA
Beş title: istihdam, kamu hizmetleri, kamuya açık yerler, telekomünikasyon, çeşitli hükümler. En büyük etkiyi Title III yaratmıştır ve hem konut sitelerindeki kamusal ve ortak kullanım alanlarına hem de sizin kendi ofisinize uzanır. Özel kulüpleri ve ibadet yerlerini muaf tutar; tarihi binalar ise mümkün olan azami ölçüde uyar. HUD tarafından değil, Adalet Bakanlığı ve Başsavcı (Attorney General) tarafından uygulanır.
ALTI: NEW YORK DAHA İLERİ GİDER
Executive Law’un Article 15’i olan New York State Human Rights Law konut olanaklarını ve ticari alanı kapsar ve New York bu tür yasaları çıkaran ülkedeki ilk eyaletti. Yasa; 18 yaş ve üzeri olarak yaşı, medeni durumu, askerlik durumunu, cinsel yönelimi, cinsiyet kimliği veya ifadesini, aile içi şiddet mağdurlarını, 12 Nisan 2019’dan bu yana konutta yasal gelir kaynağını ve Aralık 2022’den bu yana vatandaşlık veya göçmenlik durumunu ekleyerek on beş sınıfa ulaşır. Administrative Code’un Title 8’i olan New York City Human Rights Law, bunların hepsini kendi ifadeleriyle kapsar ve boy, kilo ve partnerlik durumunu ekleyerek konutta on yediye ulaşır. Yasal gelir kaynağını ilk koruyan, 2008’de, şehir oldu. Üç liste. Asla bir tane değil.
YEDİ: MUAFİYETLER DARDIR VE NEW YORK ONLARI DARALTIR
Daha katı olan yasa her zaman önceliklidir. Federal hukuk dört birime kadar olan binalarda oturan mal sahiplerini muaf tutar; New York yalnızca iki ailelik konutu muaf tutar. New York’ta tek ailelik konut satışı için muafiyet yoktur. New York City’nin iki muafiyeti, konut kamu destekliyse ya da halka reklamı yapılmış, ilana çıkarılmış veya sunulmuşsa ortadan kalkar. İki kural her yerde geçerlidir: bir emlak lisans sahibi asla muaf değildir ve ırk ayrımcılığı için hiçbir muafiyet yoktur.
SEKİZ: YAPTIRIM
HUD’un Office of Fair Housing and Equal Opportunity’sine, New York State Division of Human Rights’ın bir bölge ofisine veya süreyi son eylemden itibaren sayan ve aynı olay başka bir yere zaten bildirilmişse başvuruyu kabul etmeyen New York City Commission on Human Rights’ın Law Enforcement Bureau’suna bir yıl içinde başvurun. New York City yasası kapsamındaki bir hukuk davası için süre üç yıldır. Mekanizma; yetki, soruşturma, uzlaştırma veya arabuluculuk ve ardından bir idari hukuk yargıcıdır. Çözümler durdurma ve kaçınma emirlerine, olumlu eyleme, tazminata, avukatlık ücretlerine, idari para cezalarına ve blockbusting kârlarının teslimine kadar uzanır. New York’taki para cezaları $50,000’a, kasıtlı, pervasız veya kötü niyetli bir eylem için $100,000’a ulaşır. Test edenler şikâyetlerin bulamadığını bulur. Durdurma bölgeleri beş yıla kadar sürer ve kayıtlı mal sahipleri bakımından sizi bağlar; daha geniş kapsamlı müşteri arama yasağı emirleri 2002’de iptal edildi.
DOKUZ: KENDİ YÜKÜMLÜLÜKLERİNİZ
İlk esaslı temasta potansiyel bir alıcıya, kiracıya, satıcıya veya ev sahibine Housing and Anti-Discrimination Disclosure formunu, potansiyel bir kiracıya da Reasonable Accommodation and Reasonable Modification Disclosure formunu verin. İmzalatın ve üç yıl saklayın. Her potansiyel müşteriyi aynı şekilde belgeleyin. Taşınmazın reklamını yapın, asla oturanın değil. Bir müşteri uymayacağında işveren broker’ınıza söyleyin. Faaliyet gösterdiğiniz her yargı alanındaki hukuku bilin. Ve herkesin örtük önyargılar taşıdığını, tek bir oturumun onları gidermediğini ve adil konut ihlallerinin neredeyse her zaman mesleki sorumluluk (errors and omissions) sigortasının kapsamı dışında tutulduğunu unutmayın.
Bölümün tamamını tek bir cümle bir arada tutar. Herkese eşit ve adil davranın, bunu yaptığınızı kanıtlayan kaydı tutun; az önce öğrendiklerinizin çoğuna hiçbir zaman ihtiyaç duymazsınız.
NEREDEYSE HER OLAY ÖRGÜSÜNÜ ÇÖZEN ÜÇ SORU
Kim hareket etti ve kime karşı. Bu, yönlendirmeyi blockbusting’den ve redlining’den ayırır ve bir lisans sahibinin suçunu bir kredi kuruluşununkinden ayırır.
Hangi sınıf ve hangi katman altında. Federal, eyalet veya şehir. Cevap, bulunduğunuz ilçede bir ihlal olup olmadığına karar verir.
Ret mi, eşit olmayan koşullar mı. Bu bölümdeki davranışların yarısı ret değildir. Farklı koşullarla sunulan aynı konut ya da farklı emekle verilen aynı hizmettir ve bu, kendi başına bir ihlaldir.
NOT: Bu bölümden yalnızca üç şey hatırlayacaksanız, bunlar olsun. Bir lisans sahibi asla muaf değildir. Irk asla muaf değildir. Ve her zaman daha katı olan yasa geçerlidir.
Herkese aynı hizmet ve bunu kanıtlayan dosya
UNUTMAYIN: Yedi federal sınıfı, New York’un eklediği sekiz sınıfı ve New York City’nin eklediği üç sınıfı sayın. Yalnızca ilk yediyi sayabiliyorsanız, faaliyet göstermediğiniz bir eyalete hazırsınız.
KARARI SİZ VERİN
Marlowe Gardens Olayı
Colvin & Marsh’tan Rhea Colvin, Queens’teki Marlowe Gardens dosyasını üstlenir. İlk alıcıları olan Okonkwo ailesi ona hastaneye otuz dakika mesafede herhangi bir yerde dört yatak odalı ve bahçeli bir ev istediklerini söyler. Rhea onlara, hepsi Guy Brewer Boulevard’ın hemen yanındaki aynı dört sokakta bulunan altı ev gösterir ve yukarıda Whitestone’daki iki ilan için “pek sizin sokağınız sayılmaz” der. Bir sonraki randevusu, kendilerine yalnızca Ortodoks Yahudilerin yaşadığı bir mahalledeki evlerin gösterilmesini isteyen bir çifttir. Rhea tabii ki der, yalnızca o mahalleyle sınırlı bir liste basar ve onlara başka hiçbir şey göstermez.
O öğleden sonra Marlowe Gardens’ın etrafındaki sokakları dolaşır. “Az önce 41 Marlowe’da bir azınlık ailesi işlemi kapattı, sokağın tamamı gitmeden Rhea’yı arayın” yazan sekiz yüz broşür dağıtır. Ardından telefonla aradığı mal sahiplerinden ikisi, bölge için Department of State’in durdurma listesine kayıtlıdır; bunu biliyor, çünkü listeyi ilkbaharda kontrol etmişti. Kazandığı tek ilan için reklamı kendisi yazar: “Sessiz, bakımlı bina, olgun bir Hristiyan çift için ideal. Çocuk yok.”
Kiralama tarafında Rhea, Bronx’ta on iki birimli asansörsüz bir binayı yönetir. İki küçük çocuğu olan bir anneye 3C’nin zaten dolu olduğunu söyler; dolu değildir ve sekiz gün sonra onu bekâr bir kiracıya kiralar. Section 8 kuponu sunan bir başvuranı, mal sahibinin “yalnızca gerçek para kabul ettiğini” açıklayarak geri çevirir. Görme engelli olan 2A’daki kiracı, rehber köpeği için binanın evcil hayvan yasağına bir istisna ister ve Rhea reddeder. Tekerlekli sandalye kullanan 1B’deki kiracı, banyo kapı aralığını genişletmek ve tutunma barları takmak için bir müteahhidi kendisi tutup ücretini ödemeyi önerir ve Rhea bunu da reddeder. Her başvurana verdiği başvuru formu, hiç aile içi şiddet mağduru olup olmadıklarını belirtmelerini ister.
12 Marlowe Terrace’taki satıcısı, içinde oturduğu tek ailelik evi satan özel bir mal sahibi, Rhea’ya “o aileden hiç kimsenin” teklifini dikkate almayacağını söyler. Rhea ona endişelenmemesini, New York’ta özel bir tek ailelik konut satışının zaten adil konut hukukundan muaf olduğunu söyler ve işveren broker’ına bundan tek kelime söz etmeden evi pazarlamaya devam eder. Bu dosyaların hiçbirinde alıcıya, kiracıya, satıcıya veya ev sahibine Housing and Anti-Discrimination Disclosure formunu vermez ve hiçbir şeyin imzalı nüshasını saklamaz. Otoyolun karşı tarafında Bayview 55 topluluğu dokuz yaşında çocuğu olan bir aileyi geri çevirir: Bayview, 55 yaş ve üzeri kişilere konut sağlayan politikalar yayımlar ve uygular, birimlerinin en az 80%’inde 55 yaş ve üzeri en az bir kişi oturur ve yaş anketlerini ve yeminli beyanlarını HUD’a sunar.
Bu hikâyenin içine on iki ihlal gömülmüştür ve sizi yakalamak için aralarına yasal bir eylem yerleştirilmiştir. Bunu bir sınava girer gibi değil, bir dosya üzerinde çalışır gibi ele alın.
Önce hiçbir şey işaretlemeden baştan sona bir kez okuyun. İkinci kez elinizde bir kalemle okuyun ve sizi duraksatan her cümleyi, henüz yanlış olup olmadığına karar vermeden işaretleyin. Ardından bu bölüme geri dönün ve işaretlenen her cümlenin dokunduğu kuralı adlandırın. Bir kurala bağlayamadığınız bir cümle, işinizi henüz bitirmediğiniz bir cümledir.
HER EYLEM İÇİN AYNI DÖRT SORUYU SORUN
Kim hareket etti ve kime karşı. Bu tek soru yönlendirmeyi blockbusting’den ve redlining’den ayırır ve bu hikâyenin birinci ve ikinci paragrafları tam da bu soruyla birbirinden ayrılacak şekilde kurulmuştur.
Hangi korunan sınıf söz konusu ve hangi yasa kapsamında. Rhea’nın bazı eylemleri federal Fair Housing Act’i ihlal eder. Bazıları yalnızca New York hukukunu ihlal eder, çünkü New York federal Yasanın korumadığı sınıfları korur. En az biri, hem New York State hem de New York City Human Rights Law’larının koruduğu bir sınıfa dayanır ve olayın geçtiği bina şehrin içindedir. Yalnızca suçu değil, dayandığınız her katmanı adlandırın.
Davranış bir ret miydi, yoksa eşit olmayan koşullar mı. Bu hikâyedeki birkaç eylem hiç ret değildir. Bir kişi için diğerinden farklı bir şey yapılmıştır ve eşit olmayan koşullar başlı başına bir ihlaldir.
Lisans sahibi bunun yerine ne yapmalıydı. Tespit edebildiğiniz ama çözemediğiniz bir sorun yarım bir cevaptır. Rhea’nın o müşteriye söylemesi gereken cümleyi, sizin kullanacağınız sözcüklerle yazın.
ALICI PARAGRAFI
Hikâyeyi iki alıcı randevusu açar ve ikisi de farklı kılığa girmiş aynı suçtur. Birincisinde lisans sahibi müşterilerin nereye ait olduğuna karar verdi. İkincisinde müşteriler istedi ve lisans sahibi kabul etti. Yönlendirme ekranına geri dönün, potansiyel alıcının veya kiracının talebine ilişkin ibareyi bulun, ardından kabul etmenin bir savunma olup olmadığına karar verin. Sonra lisans sahibinin ikinci çifte yasal olarak ne önerebileceğini yazın; çünkü kuralı çiğnemeden onlara hizmet eden bir cevap vardır.
MÜŞTERİ ARAMA PARAGRAFI
Broşürler bir sorundur, telefon aramaları ise farklı bir hukuk alanı ve farklı bir uygulayıcı altında ikinci ve ayrı bir sorundur. Broşürün ihlal olması için herhangi bir evin satılması gerekip gerekmediğini sorun. Ardından durdurma bölgesi ekranına gidin ve aramaları yasadışı kılan olgunun tam olarak hangisi olduğunu bulun: bölgenin varlığı mı, yoksa mal sahiplerinin yaptığı bir şey mi. Listeyi en son ne zaman kontrol ettiğine dikkat edin ve bunun yeterli olup olmadığını sorun.
O paragraftaki reklam üçüncü bir sorundur ve tek bir satırda birden fazla korunan sınıfı adlandırır. Onları sayın. Ardından bir reklamın ne söyleyebileceğini hangi yasa hükmünün kısıtladığını ve o ifadeyi lisans sahibinin değil de satıcının istemiş olabilmesinin önemli olup olmadığını sorun.
KİRALAMA PARAGRAFI
Bronx’taki binada beş şey olur ve bunlar beş ayrı kuraldır. Biri müsaitliğe ilişkin bir beyandır. Biri kira parasının kaynağıyla ilgilidir. Onu eyalet yasasıyla ve ondan önce gelen şehir yasasıyla karşılaştırın ve ikisinden hangisinin binanın kaç birimi olduğunu hiç sorduğuna dikkat edin. İkisi uyarlama ve tadilat çiftidir ve işin bütün özü, bunların aynı yükümlülük olmaması ve bedellerini aynı kişinin ödememesidir. Ve biri hiç ret değildir: bir forma basılmış bir sorudur ve 2015’te eklenen bir New York koruması kapsamında kendi başına yasadışıdır.
SATICI PARAGRAFI
Satıcının talimatı ve lisans sahibinin cevabı iki ayrı başarısızlıktır. Önce cevabı ele alın. Ona New York’ta özel bir tek ailelik konut satışının adil konut hukukundan muaf olduğunu söyler. Muafiyetler ekranına gidin ve bu cümleyi New York’un gerçekte neyi muaf tuttuğuyla karşılaştırın, ardından bir kez de 1866 Yasası ve satıcının adını andığı sınıfla karşılaştırın. Sonra satıcı bunu söylediğinde lisans sahibinin işveren broker’ına neyi borçlu olduğunu ve bunu ne zaman borçlu olduğunu sorun.
O paragrafın ilerisindeki açıklama eksikliği hikâyedeki en kolay sorundur ve öğrencilerin çoğunun atladığı sorundur, çünkü dramatik hiçbir şey olmaz. İki formu da adlandırın, ne zaman verilmeleri gerektiğini, kimin imzaladığını ve ne kadar süre saklandıklarını söyleyin.
TEK YASAL EYLEM
Bu hikâyede bir şey yasaldır ve yasal olmayan davranışların hemen yanında durur. Onu bulun. Her şeye ihlal diyen bir lisans sahibi, hiçbir şeye ihlal demeyen biri kadar güvenilmezdir ve bir müşterinin karşısında daha kötüdür; çünkü bir satıcıya hiçbir zaman yasadışı olmayan bir anlaşmayı kaybettirir. O topluluk hakkında verilen olguları ilgili ekrandaki üç koşulun hepsiyle karşılaştırın ve belirtilen her olgunun hangi koşulu karşıladığını söyleyebilecek durumda olun.
CEVAPLARINIZI NASIL YAZMALISINIZ
Her birini üç kısım hâlinde yazın; çalışmanız herkesin karşısında ayakta kalır. Hikâyeden alıntılanan olgu. Bu bölümden adlandırılan kural ve geldiği katman. Ve o müşteri odadayken kullanacağınız sözcüklerle doğru davranış. Ancak yarısını cevaplayabildiğiniz bir sorun size üç kısımdan hangisinin eksik olduğunu gösterir; gidip çalışmanız gereken kısım odur.
Ardından en az emin olduğunuz maddenin karşı tarafını savunun. Rhea yaptığı her şey için bir gerekçeyle masanın karşısındaymış gibi, bunu tam cümlelerle yüksek sesle söyleyin. Bu savunmayı hiç kuramıyorsanız, kuralın geldiği ekrana geri dönün; çünkü bir kuralı öğrenmemiş, bir ifadeyi ezberlemişsinizdir.
Son bir geçiş; bu, alıştırmayı uygulamaya dönüştüren geçiştir. On iki cevabınızı tek tek gözden geçirin ve her biri için hangi anda hâlâ önlenebileceğini sorun. Neredeyse her birinin böyle bir anı vardır: söylenmemiş bir cümle, verilmemiş bir form, broker’a yapılmamış bir arama, kontrol edilmemiş bir liste. O anı yazın. Bu bölümün sizden gerçekte edinmenizi istediği alışkanlıklar bunlardır.
NOT: Bir soruna verdiğiniz cevap hiçbir olguya bağlanmamış bir kuralsa, bir sorun tespit etmiş olmazsınız. Önce olguyu adlandırın, sonra onun çiğnediği kuralı, sonra da hukuku bilen bir lisans sahibinin müşteriye ne söylemesi gerektiğini.
Olguyu adlandırın, sonra kuralı
UNUTMAYIN: Rhea’nın eylemlerinden hangisi bir aileye bir eve mal olurdu ve hangisi ona bunu düzeltmek için ihtiyaç duyduğu lisansa mal olurdu?