2. ders
Yatırım Amaçlı Mülk Türleri
Arsa, konut, ofis, perakende, sanayi, karma kullanım
Yapısız Arsa: Bir Parselin Analizi
Önce konum, sonra imar, çevre, topografya ve haklar demeti
Ham arazi, ticari kariyerlerin çoğunun eninde sonunda vardığı yerdir; çünkü diğer her mülk türü, birinin analiz ettiği bir parsel olarak başlamıştır. Araziyi analiz etmek, bir binayı analiz etmekten farklı bir iştir. Bina size ne olduğunu gösterir. Arazi ise neredeyse hiçbir şey göstermez ve değerini belirleyen her şey kayıtlarda, düzenlemelerde ve toprakta saklıdır.
Bir arazi parselini analiz ederken dikkate alınacak pek çok husus vardır. Gayrimenkulün çoğu kategorisinde olduğu gibi, genellikle ilk ele alınan unsur konumdur. Konumdan sonra uzun bir saha unsurları listesi gelir: imar, çevresel gereklilikler ve arazinin kendi özellikleri; örneğin arazinin ne kadarının fiilen kullanılabilir olduğunu belirleyen topografya. Bunların hepsi, bir yatırımcının mülkü satın alıp almayacağını ve hangi fiyata alacağını etkileyebilir.
Bir parsel analiz edildiğinde genellikle kadastro ölçümü (survey) yapılır ve çoğu zaman ayrıca bir mühendislik veya çevre raporu da hazırlanır. Kadastro ölçümü alıcıya sınırların gerçekte nerede olduğunu söyler. Mühendislik raporu alıcıya zeminin neyi taşıyabileceğini söyler. Çevre raporu ise alıcıya toprakta halihazırda ne bulunduğunu ve onu çıkarmanın bedelini kimin ödeyeceğini söyler. Bu üç raporu atlayan bir alıcı, bir parsel değil bir hikâye satın almaktadır.
EN İYİ VE EN VERİMLİ KULLANIM
Raporlar geldikten sonra potansiyel yatırımcılar mülkün en iyi ve en verimli kullanımını (highest and best use) değerlendirir. En iyi ve en verimli kullanım, bir mülkün en yüksek bugünkü değerini, yani en büyük net getiriyi sağlayacak yasal kullanımıdır. Bu ifade günlük konuşmada gelişigüzel kullanılır. Oysa kesin bir anlamı vardır ve bu kesinlik, hepsinin aynı anda karşılanması gereken dört testte yatar.
Fiziksel olarak mümkün. Saha bu kullanımı gerçekten taşıyabilir. Topografya, zemin, drenaj ve parselin şekli buna izin vermelidir. Dik, dar ve kayalık tabanlı bir parsel, geliştirici orada ne kadar isterse istesin bir dağıtım deposunu taşımaz.
Finansal olarak uygulanabilir. Rakamlar tutar. Kullanım, kabul edilebilir bir getiriyle inşa edilip işletilebilir. İnşa maliyeti, tamamlanmış mülkün hiçbir zaman ulaşamayacağı bir değeri aşan bir kullanım, hiçbir şeyin en iyi ve en verimli kullanımı değildir.
Yasal olarak izin verilen. İmar, çevre kuralları ve diğer düzenlemeler bu parselde bu kullanıma izin verir. Belediyenin yasakladığı bir kullanım, ne kadar kârlı olursa olsun aday değildir. Analizi imar haritasına yönlendiren test budur.
Azami verimli, yani en kârlı. İlk üç testi geçen tüm kullanımlar arasında en büyük net getiriyi sağlayan, en iyi ve en verimli kullanımdır. Nitelikleri karşılayan diğer kullanımlar sadece birer kullanımdır.
Dördünü de uygularsanız analiz dürüst kalır. Birini atlarsanız, imarın asla izin vermeyeceği bir projeye gönül vermiş bir geliştiriciyle karşı karşıya kalırsınız. Herhangi tek bir testi geçemeyen kullanım, diğer üçünü ne kadar güçlü biçimde geçerse geçsin elenir.
Dört testin hepsi, yoksa en iyisi değildir
GELİŞTİRMEYİ ŞEKİLLENDİREN SAHA UNSURLARI
İmar ve kullanımın ötesinde, kısa bir fiziksel ve düzenleyici unsurlar listesi, bir parselde fiilen neyin inşa edilebileceğini ve orada inşa etmenin neye mal olacağını belirler. Bunların her biri bir yerlerde bir geliştiriciye bir projeyi kaybettirmiştir.
Çekme mesafeleri
Kat Alanı Oranı
Erişim ve kaldırım girişleri
Altyapı ve sanitasyon
Yeşil alan
Kaldırımlar
Çekme mesafesi (setback), bir binanın veya otopark dahil bina alanının bir sokaktan, bir mülk sınırından veya bitişik bir mülkten ne kadar uzağa yerleştirilmesi gerektiğini gösteren mesafedir. Büyük bir parselin küçük bir bina taşıyabilmesinin nedeni çekme mesafeleridir. Bir parselden ön, arka ve yan çekme mesafelerini çıkarın; geriye kalan, inşa edilebilir alandır ve bu alan her zaman alıcının elde ettiğini sandığı parselden küçüktür.
Genellikle FAR olarak yazılan kat alanı oranı (floor area ratio), bir geliştirme projesinde izin verilen azami toplam bina büyüklüğüdür ve tipik olarak mülkün toplam square footage’ının bir yüzdesi olarak ifade edilir. Varsayımsal örnek. Bir parsel 20,000 square foot’tur ve belediye yüzde 200 kat alanı oranına izin vermektedir. Geliştirici, çekme mesafeleri ve yükseklik sınırlarının izin verdiği sayıda katta 40,000 square foot kat alanı inşa edebilir. Oranı yüzde 100’e düşürün; aynı parsel 20,000 square foot taşır.
Erişim yolları ve kaldırım girişleri (curb cuts) iki ayrı konuyu kapsar. Mülkün bulunduğu bölgeye erişim ve yoldan mülke fiili giriş. Çoğu yerel yönetim her kaldırım girişi için onay şartı arar ve mühendisler, bir kaldırım girişinin nereye yerleştirilebileceğini belirlemek için genellikle trafik akışlarını değerlendirir. Trafiğin olduğu yerde kaldırım girişi alamayan bir perakende parselinin, hiçbir metrekare miktarının çözemeyeceği bir değer sorunu vardır.
Altyapı ve sanitasyon hizmetleri; suya, elektriğe, gaza, kanalizasyona ve atık toplama hizmetine erişim anlamına gelir. Altyapı henüz mülke ulaşmamışsa sorular şunlardır: ne kadar uzaktalar, bunları getirmek malike neye mal olur ve ne tür bir sanitasyon hizmeti gereklidir. Bu maliyet alıcıya düşer ve kırsal ya da kasaba kenarındaki bir parselde arazinin fiyatını aşabilir.
Yeşil alan (green space), bir kentsel alanın içindeki veya ona bitişik bitki örtülü her türlü arazi ya da sudur. Boş araziyi, nehirleri, oyun alanlarını veya bisiklet yollarını kapsayabilir. Birçok yerel yönetim, bir arazi geliştirmesinin parçası olarak korunması gereken yeşil alan miktarını düzenler ve bu şart doğrudan inşa edilebilir alandan düşülür.
Kaldırımlar listenin sonuncusudur ve insanların unuttuğu unsurdur. Birçok topluluk, geliştiricilerin bir arazinin tüm cephesi boyunca uzanan kaldırımlar yapmasını zorunlu tutar. Genişlikler ve malzemeler bölgeden bölgeye değişir. Uzun bir cephe, aynı anda hem bir pazarlama avantajı hem de bir inşaat faturasıdır.
BİR PARSELİN ALTINDAKİ HAKLAR DEMETİ
Bir kişi bir arazi parseli satın aldığında aslında bir haklar demeti (bundle of rights) edinir: zilyetlik, huzur içinde yararlanma, tasarruf, dışlama ve kontrol. Her hak, mülkiyetten doğan ayrı ve bağımsız bir menfaati ve yararı temsil eder. Çoğu insan gayrimenkulü arazi ve belki tuğla ile harç olarak, yani yüzey hakları olarak düşünür. Oysa mesele bundan çok daha fazlasıdır ve bu, taşınmaz mülkiyetini bu kadar benzersiz bir meta yapan unsurlardan biridir.
Arazi işlemlerini belirleyen ise diğer haklardır. Yeraltı hakları, yani maden hakları. Hava hakları. Su hakları. Bunların her biri yüzeyden ayrı olarak satılabilir, kiralanabilir veya saklı tutulabilir ve her biri, satıcınızdan onlarca yıl önce parselin maliki olan biri tarafından satılmış, kiralanmış veya saklı tutulmuş olabilir.
Bir malik arazisini sattığında, orijinal haklar demetinden yalnızca hâlâ sahip olduğu kısmı devredebilir. Bir arazi sahibi, maden haklarını daha önce kiraladığı veya sattığı bir mülkü satarsa, yalnızca hâlâ kontrol ettiği kısım satılabilir. Yeni malik, daha önce satılmış bu maden haklarını fee simple mülkiyetin satın alınmasının bir parçası olarak edinmez. Fee simple, var olan en tam mülkiyet hakkıdır; yine de ancak satıcının vermek üzere elinde kalan kadar tamdır.
Bir arazi kapanışına götürmeniz gereken cümle budur. Fee simple her şey anlamına gelmez. Satıcının hâlâ elinde tuttuğu her şey anlamına gelir. Önceki devir mülkiyet özetinde (abstract of title) görünür ve fee simple’ın madenleri her zaman içerdiği söylenen bir alıcıya doğru olmayan bir şey söylenmiştir.
NOT: Bu ekrandaki iki fikir sınavlarda karıştırılır, çünkü ikisi de inşa edilebilecek şeye getirilen sınırlar gibi görünür. Çekme mesafeleri binanın nerede duracağını sınırlar. Kat alanı oranı binanın ne kadar büyük olacağını sınırlar. Parsel sınırından bir mesafeyi tarif eden soru çekme mesafelerini soruyordur. Sahanın square footage’ının bir yüzdesini tarif eden soru FAR’ı soruyordur.
DİKKAT: Bir alıcıya imar yönetmeliğinin neye izin verdiğini ya da bir irtifakın (easement) veya maden hakkı saklı tutmasının neye imkân tanıyacağını söyleyen lisans sahibi hukuki tavsiye vermektedir. Sizin işiniz, terminolojiyi mülkiyet özetini okuyabilecek, saklı tutmayı fark edebilecek ve sözleşme imzalanmadan önce soruyu alıcının avukatının önüne koyabilecek kadar iyi bilmektir.
Fee simple yalnızca satıcının hâlâ sahip olduğunu devreder
UNUTMAYIN: En iyi ve en verimli kullanımın dört testini sırasıyla yüksek sesle söyleyin. Ardından bir parselin yüzeyinden ayrılabilen üç tür hakkı sayın.
Konut ve Ofis Yatırımları
Yatırımcının hedefleri hiç değişmez: riski en aza indirerek kabul edilebilir bir getiri
Mülkün türü ne olursa olsun, yatırımcının hedefleri aynı kalır. Yatırımdan kabul edilebilir bir getiri elde etmek ve işlemdeki riski en aza indirmek. Bu bölümdeki her mülk türü, bu iki şeyi yapmaya çalışmanın farklı bir yoludur; aralarındaki farklar da yönetimdeki, boşluktaki ve alıcının kim olduğundaki farklardır.
KONUT YATIRIM MÜLKLERİ
Bir konut mülküne yatırım yapan kişi genellikle o mülkte oturmayı amaçlamaz. Mülkü, gelir elde etmek için kiracılara kiralamak üzere satın alır. Yatırımcılar tek ailelik evlerden büyük çok aileli apartman binalarına kadar geniş bir konut mülkü yelpazesi arasından seçim yapabilir ve her birinin kendine özgü değerlendirme noktaları vardır.
Tek ailelik evler, birçok gayrimenkul profesyonelinin ticari kariyerine başladığı yerdir; birçok acemi yatırımcı da işe buradan başlar. Algılanan avantajlar gerçektir. Yönetim gereksinimleri görece azdır. Kiralık ev piyasası istikrarlıdır. Ve tek ailelik bir ev, diğer yatırım mülkü türlerinden daha likit bir metadır; çünkü alıcı havuzunda yatırım isteyen herkesin yanı sıra ev isteyen herkes de vardır.
Dezavantajlar da aynı ölçüde gerçektir ve daha az belirgindir. Tek ailelik bir yatırım mülkünün piyasa değeri, yatırım değerini belirlemede kabul gören yöntemlerden çok genel piyasa koşullarından etkilenme eğilimindedir; dolayısıyla fiyatı, kiranın karşılayabileceği tutar değil, ev alıcılarının ödemeye razı olduğu tutar belirler. Tek ailelik evler çoğu zaman, bir yatırımcının onlara sahip olmak için ödemesi gereken fiyatı haklı çıkaracak kadar kira geliri üretemez. Ve doluluk ikilidir. Tek ailelik bir konut mülkü ya yüzde 100 doludur ya da yüzde 100 boştur.
Varsayımsal örnek. Bir yatırımcı ayda 2,400 dolara kiralanan bir ev satın alır; kiracı hiç ayrılmazsa bu yılda 28,800 dolar eder. Kiracı mart ayında çıkacağını bildirir ve ev boyanıp yeniden ilana çıkarılırken nisan ve mayıs boyunca boş kalır. İki ay çarpı 2,400 dolar, 4,800 dolarlık kayıp demektir ve yılın kirası 28,800 yerine 24,000 dolardır. İpotek bu iki ay boyunca durmadı. Ya hep ya hiç doluluğun çek defterindeki anlamı budur.
İki ila dört birimli küçük apartman binaları hâlâ görece uygun fiyatlıdır ve piyasada caziptir. Tek ailelik bir eve göre avantajı, tamamen boş kalma riskinin bir ölçüde azalmasıdır. İki birimli bir binada kiracılardan biri taşınırsa bina yine yüzde 50 doludur ve hâlâ bir miktar gelir getirir. Aynı mart boşluğunu iki aileli bir evde düşünün: malik iki ay boyunca kiranın tamamını değil, yarısını kaybeder.
Küçük çok aileli binalar, tek ailelik bir evde olmayan değerlendirme noktalarını beraberinde getirir. Sayaç düzeni; yani her birimin ayrı sayacı mı var, yoksa malik herkesin ısınmasını mı satın alıyor. Ortak alanların bakımı. Kiracı mahremiyeti ve uyumu; çünkü bu kiracılar duvarları ve girişi paylaşır. Birimler arası ses yalıtımı. Ve erişilebilirlik sorunları. Binanın tamamında tek bir aile oturduğunda bunların hiçbiri söz konusu olmaz.
Bir apartman mülkündeki birim sayısı arttıkça, yönetim gereksinimleri ve yatırım analizinin karmaşıklığı da artar. Temel ilkeler değişmez. Analiz edilmesi gereken ölçütlerin sayısı değişir. Büyük çok aileli mülklerin tipik yatırımcıları, bunları edinme ve yönetme konusunda usta olan daha büyük şirketlerdir; bu da analizin tam zamanlı bir iş olduğunu söylemenin kibar bir yoludur.
Büyük çok aileli bir mülk için liste uzundur. Piyasa koşulları ve kira düzeyleri. Mülkün genel durumu. Kiracılara sunulan olanaklar ve hizmetler. Otopark. Ortak alanların bakımı ve güvenliği. New York’ta tüm işlemin kaderini belirleyebilen kira kontrolü (rent control) yasaları. Sigortalanabilirlik. Ve sorumluluk meseleleri. Bunların yedisini analiz edip sekizincisini atlayan bir yatırımcı binayı analiz etmiş sayılmaz.
Birim sayısı arttıkça doluluk riski düşer
OFİS BİNALARI
Ofis binası, basitçe ofis alanı içeren bir binadır. Kategori, kelimenin çağrıştırdığından daha geniştir. Ofis mülkleri, ticari alana dönüştürülmüş eski tek ailelik evlerden birkaç ofis katı bulunan küçük binalara, araştırma ofis parklarındaki büyük binalara ve gökdelenlere kadar uzanır. Bir ofis binasının ne zaman yüksek bina veya gökdelen sayılacağı, sabit bir yükseklik meselesi değil, genellikle ilgili yerelliğin meselesidir.
Ofis mülkleri son derece uzmanlaşmış olabilir ve kiracıların bu tür alanlarla ilgili çoğu zaman çok özel ihtiyaçları vardır. Bir hukuk bürosu, bir tıp muayenehanesi ve bir yazılım şirketi üç farklı bina ister. Bir ofis mülkünün değerini etkileyen etkenlerin bir formül değil bir liste oluşturmasının nedeni budur.
Burada da her yerde olduğu gibi konum başta gelir. Ardından Americans with Disabilities Act (Engelli Amerikalılar Kanunu) hükümlerine uyum. Erişilebilirlik; yani giriş yolu (ingress) ve çıkış yolu (egress). Hem binanın hem de kiracının tabelasının görünürlüğü. Ofis mülklerinde genellikle her 1,000 square foot kat alanı için beş ila altı araç olarak hesaplanan otopark yeterliliği. Genel piyasa koşulları ve kira düzeyleri. Ortak alanlar ve tesisler.
Liste, kiracının sözleşmeyi imzaladıktan sonra keşfettiği konulara uzanır. Kiracı profili; yani binada başka kimlerin bulunduğu. Genellikle TI olarak kısaltılan ve alanı kiracıya uygun hale getirmek için yapılan işleri ifade eden kiracı iyileştirmelerinin (tenant improvements) kolaylığı. Mekanik sistemlerin türü ve yeterliliği. Özel bakım gereksinimleri. Ortak alanlarda güvenlik ve aydınlatma. Personel ve yönetim gereksinimleri. Görünüm ve piyasadaki cazibe. Otomatlar, bina içi kafeterya veya çocuk bakımı gibi yan hizmetler. Ve kablo hatları, uydu veya fiber optik gibi teknoloji konuları.
Otopark rakamını ciddiye alın, çünkü bu ekranda fiilen hesaplayabileceğiniz rakam odur. Varsayımsal örnek. Bir kiracı 12,000 square foot ofis alanına bakıyor. Her 1,000 square foot için beş ila altı araç hesabıyla bina, bu kiracının otoparktaki payı olarak 60 ile 72 arasında park yeri sağlamalıdır. Mal sahibi 30 yer teklif ediyorsa, kiracının personeli sokağa park edecek demektir; bu, kira sözleşmesi imzalandıktan sonra değil, imzalanmadan önce yapılması gereken bir konuşmadır.
OFİS SINIF SİSTEMİ
Birçok piyasada ofis binaları, binanın sınıfına göre derecelendirilir veya kategorilere ayrılır. Sınıf genellikle bina özelliklerinin bir bileşimine dayanır: yaş, kira oranları, mimari tasarım, doluluk, konum, kiracı profilleri, yönetim ve binanın olanakları ile hizmetleri. Piyasayı dört sınıf kapsar.
A Sınıfı binalar genellikle belirli bir piyasadaki en yeni ve en çok tercih edilen binalardır; en iyi tasarıma, üstün inşaat kalitesine, olanaklara ve özelliklere sahiptir. Bu binalar en yüksek kira oranlarını alır ve yerel piyasanın geri kalanı için standardı belirler. Bir piyasadaki broker A Sınıfı kiraların ne olduğunu söylediğinde, diğer herkes fiyatını bu rakama göre belirler.
B Sınıfı binaların konumu, görünümü ve olanakları iyidir ve hâlâ tercih edilirler, ancak başlıca yaşları nedeniyle tam olarak piyasanın zirvesinde değildirler. B Sınıfı bir bina çoğu zaman iskeletini korumuş ama yeniliğini yitirmiş eski bir A Sınıfı binadır.
C Sınıfı mülkler daha eskidir ve işlevsel olarak hâlâ kullanılabilir, ancak konumları o kadar elverişli değildir veya o kadar iyi bakılmamışlardır. C Sınıfı alanlardaki kiracılar genellikle fiyat odaklıdır; yani kiralama görüşmesi kira rakamı etrafında döner ve başka pek az şeyi içerir.
D Sınıfı binalar, kapsamlı yenileme gerektiren, geri kalan eski ve işlevsel olarak eskimiş binalardır. Bunlar yenileme projeleri veya yıkım için başlıca adaylardır. D Sınıfı bir bina genellikle halihazırda ürettiği gelire göre değil, arsanın ve kaba yapının değerine göre satılır.
Sınıflar yalnızca bir kalite derecelendirme ölçeği değildir. Bir binanın kendi piyasasının hiyerarşisinde nerede durduğunu tanımlarlar; bu da aynı binanın, tek bir tuğlası değişmeden zaman içinde sınıflar arasında hareket edebileceği anlamına gelir. Aynı caddede iki yeni kule açıldığında A Sınıfı bir kule B Sınıfına düşer; sistemlerini ve lobisini yenileyen bir renovasyondan sonra ise C Sınıfı bir bina B Sınıfı olur. Yenileme projelerinin var olma nedeni bu harekettir ve güçlenen bir piyasada eski bir bina satın alan ticari yatırımcının satın aldığı şeyin büyük bir kısmı da budur.
Her topluluğun bu nitelendirmeler için kendi standartları vardır ve öğrencilerin yanlış anladığı kısım budur. Sınıf yereldir. Bir piyasada A Sınıfı sayılabilecek bir bina, başka bir piyasada yalnızca B Sınıfı olabilir. Mermer lobili on iki katlı bir kule, eyaletin kuzeyindeki küçük bir şehirde A Sınıfıdır, Midtown Manhattan’da ise sıradan bir B Sınıfı adrestir. Hiçbir zaman bir piyasanın sınıfını başka bir piyasaya taşıyarak belirtmeyin.
NOT: Bu ekrandaki iki rakam sınavlarda karşınıza çıkar ve kolayca karıştırılır. Ofis otoparkı genellikle her 1,000 square foot kat alanı için beş ila altı araçtır. Bir sonraki ekranda yer alan perakende otoparkı ise genellikle her 1,000 square foot için üç park yeridir. Ofisin rakamı daha büyüktür, çünkü ofis çalışanları sabah gelir ve gün boyu kalır.
DİKKAT: Bir binaya, malik öyle dediği için A Sınıfı demek, gerçekleşmeyi bekleyen bir yanlış beyandır. Sınıf; yaşa, tasarıma, inşaata, konuma, olanaklara ve yönetime dayanan bir piyasa değerlendirmesidir. Binayı belirttiğiniz sınıfa bu özelliklerden hangilerinin yerleştirdiğini söyleyemiyorsanız, sınıfı belirtmeyin.
Sınıf ulusal bir not değil, yerel bir değerlendirmedir
UNUTMAYIN: Tek ailelik bir kiralık evi iki aileli bir evden daha riskli kılan tek doluluk olgusunu söyleyin. Ardından dört ofis sınıfını sırasıyla sayın ve A Sınıfını B Sınıfından hangi özelliğin ayırdığını belirtin.
Perakende, Sanayi ve Karma Kullanım
Konum, demografi, trafik, görünürlük, kiracı karması, ve her 1,000 SF için yaklaşık üç park yeri
Perakende mülkler, diğer gayrimenkul yatırım türlerine kıyasla çeşitli ve kendine özgüdür; yatırımcılara açık mülk türlerinin yelpazesi de geniştir. Perakende piyasasında bir mülkün kabul edilebilir bir gelir akışı üretebilmesi birkaç etkene bağlıdır ve bunların bir kısmı gayrimenkulün başka hiçbir alanında bulunmaz.
Konum ve müşteri kitlesinin demografisi kritik önemdedir. Piyasadaki cazibe, toplu taşımaya erişim, trafik akışı, otopark, görünürlük ve tabela, rekabet, kiracı karması ve ana kiracılar da öyle. Perakende otoparkı genellikle her 1,000 square foot için üç park yeridir. Bu oranla 30,000 square foot’luk bir strip center yaklaşık 90 park yeri ister ve bunları sağlayamayan bir merkez, müşterilerinin araçla gelmesine ihtiyaç duyan kiracıları kaybeder.
Ana kiracı (anchor tenant), küçük mağazalara trafik yaratmak için bir alışveriş merkezinde stratejik olarak konumlandırılmış mıknatıs mağazadır. Bir alışveriş merkezinin tüm işleyişi budur. Ana kiracı yalnızca en büyük alanı kullanmakla kalmaz. Müşterinin o mülke araba sürüp gelmesinin asıl nedenini sağlar ve her küçük kiracı, kira sözleşmesini imzalarken o müşteriye erişimi satın almaktadır. Ana kiracıyı kaybedin; küçük kiracıların kendi mağazalarında hiçbir şey değişmemiş olsa bile satışları düşer.
Kiracı karması (tenant mix) bunu tamamlayan fikirdir. Hepsi aynı saatte aynı müşteriyi isteyen mağazalarla dolu bir merkez, kiracıları farklı saatlerde ve farklı nedenlerle müşteri çeken bir merkezden daha düşük performans gösterir. Bir perakende mülkün kabul edilebilir bir gelir akışı üretip üretmeyeceğini kiracı karması ve rekabet belirler ve bunlar, bir alıcının teklif vermeden önce en kolay kontrol edebileceği iki etkendir.
AMACA VE BÜYÜKLÜĞE GÖRE PERAKENDE MÜLKLER
Perakende yatırım mülkleri, müstakil mağazalardan devasa alışveriş merkezlerine kadar uzanır. Aşağıdaki sınıflandırma amaca ve büyüklüğe göredir ve büyüklükler brüt kiralanabilir alan (gross leasable area) olarak belirtilmiştir. Kesin sınırı değil, büyüklük mertebesini öğrenin. Sınav hangi türün hangisi olduğunu sorar; bir merkezin 99,000 mi yoksa 101,000 square foot mu olduğunu sormaz.
Strip center (sıra dükkânlar)
Mahalle merkezi
Topluluk merkezi
Bölgesel AVM
Süper bölgesel ya da mega AVM
Özel ya da festival merkezi
Power center
Outlet merkezi
Strip center’lar tipik olarak en az üç mağaza içerir ve toplam brüt kiralanabilir alanları 30,000 square foot’a kadardır. Market gibi mallar ve kuru temizleme gibi hizmetler sunan çok çeşitli kiracılar bunları kullanır. New York lisans sahiplerinin çoğunun fiilen işlem yapacağı küçük ticari mülk budur.
Mahalle merkezleri (neighborhood centers) tipik olarak bir süpermarket ana kiracısı etrafında kurulur ve büyüklükleri 30,000 ile 100,000 square foot’un üzeri arasında değişir. Süpermarket yukarıda anlatılan işi görür. Merkezdeki diğer her şey, market alışverişine yakınlığı kiralamaktadır.
Topluluk alışveriş merkezlerinde (community shopping centers) çok daha geniş bir mal ve hizmet yelpazesi sunan birden fazla ana kiracı bulunur ve büyüklükleri 100,000 ile 300,000 square foot arasındadır. Birden fazla ana kiracı, oraya gitmek için birden fazla neden demektir; merkezin daha geniş bir kiracı karmasını taşıyabilmesinin nedeni budur.
Bölgesel AVM’ler (regional malls) geniş bir genel ticari mal, giyim, ev mobilyası, beyaz eşya ve elektronik yelpazesinin yanı sıra çeşitli hizmetler, restoranlar ve eğlence tesisleri sunar. Kapalı olsun olmasın, bölgesel AVM’lerin büyüklüğü 250,000 ile 900,000 square foot’un üzeri arasında değişir.
Süper bölgesel ya da mega AVM’ler çoğu zaman üç veya daha fazla tam kapsamlı büyük mağaza etrafında kurulur; bunlara akla gelebilecek hemen her mal ve hizmeti sunan birçok küçük mağaza eşlik eder. Büyüklükleri 500,000 square foot ile 1.5 milyon square foot’un çok üzeri arasında değişir.
Özel alışveriş merkezlerinin (specialty shopping centers) ayırt edici özelliği geleneksel bir ana kiracının bulunmamasıdır. Bunun yerine bir arada kümelenmiş bir kiracı grubu ana kiracının rolünü üstlenir. En bilinen örnek festival merkezleridir: çok çeşitli restoran ve yiyecek satıcısıyla birlikte özel perakendecilerin karma kullanımlı bir bileşimi, güçlü bir eğlence unsuru ve bazen otel, kongre ve toplantı tesisleri.
Power center’lar, aynı mülk üzerinde çok büyük big-box perakendecilerden oluşan bir kümenin kendine özgü görünümüne sahiptir; küçük mağaza ya çok azdır ya da hiç yoktur. Bir power center özünde birkaç ana kiracıdan ibarettir ve arada hiçbir şey yoktur; bu durum ekonomiyi tamamen değiştirir, çünkü büyük kiracıların yarattığı trafiğin bedelini ödeyen küçük kiracılar yoktur.
Outlet merkezleri, bitişik, ayrık veya her ikisinin birleşimi olan birkaç küçük mağazadan oluşur. Mağazalar genellikle, ikinci kalite, kusurlu veya üretimi durdurulmuş ürün olarak kabul edilen malları indirimli satan büyük markalı perakendeciler ve üreticilerle sınırlıdır.
SANAYİ VE İMALAT MÜLKLERİ
Sanayi gayrimenkulü çok geniş bir kategoridir. Dağıtım, imalat ve araştırma tesisi olarak kabul edilen mülkleri içerir. Ofis alanından farklı olarak bu tür mülkler, çoğu zaman son derece özel niteliklere sahip olduğundan, mülkü aynı zamanda kullanacak olan bir yatırımcı tarafından satın alınır. Bu nedenle sanayi mülkleri, amaçlanan kullanıma ve mülkün genel uyarlanabilirliğine göre tek tek değerlendirilmelidir.
Sanayi mülkleri tipik olarak yalnızca sanayi mülkleri alanında çalışan bir sanayi uzmanı veya sanayi brokerı tarafından yürütülür. Emeklilik fonları, hayat sigortası şirketleri ve gayrimenkul yatırım ortaklıkları (REIT) dahil kurumsal yatırımcılar da burada alım yapar. Mülk kullanıma veya türe göre kategorilere ayrılabilir: depo, hizmet merkezi, toptan ticaret, dağıtım veya transit deposu, araştırma ve geliştirme merkezi ve hafif montaj, ağır montaj ya da yüksek teknoloji fabrikası.
Zemin yük kapasitesi
Tavan yüksekliği
Serbest açıklık
Yükleme rampaları
Ulaşım erişimi
Mekanik sistemler
Çevresel kaygılar
Zemin yük kapasitesi (floor load capacity), zeminin square foot başına kaç pound taşıyabileceğidir. Pres veya raf sistemi kuran bir kiracı, kira rakamından önce bu rakama ihtiyaç duyar. Tavan yüksekliği, alanda hangi süreçlerin veya ekipmanların kullanılabileceğini belirler ve tavanları iki foot fazla alçak olan bir depo, faaliyetinin tasarlandığı yüksekliğe kadar raf kuramaz.
Serbest açıklık (clear span), taşıyıcı elemanların iç yüzleri arasındaki açık mesafedir. En çok dağıtım depoları ile büyük makineler, montaj hatları veya konveyör bant sistemleri için geniş açık alan gerektiren imalat süreçleri açısından önemlidir. Zeminin ortasındaki tek bir kolon, kesintisiz bir hat isteyen kiracı için binayı işe yaramaz hale getirebilir; serbest açıklığın sözle tarif edilmek yerine bir teknik özellik olarak belirtilmesinin nedeni budur.
Ardından yükleme rampaları, sevkiyat ve mal kabul alanları gelir; bunlarla birlikte ulaşıma erişilebilirlik ve yakınlık: otoyollar, demiryolları, havalimanları ve deniz taşımacılığı. Sonra mekanik sistemlerin türü ve yeterliliği. Sonra da sanayi mülklerinde neredeyse her zaman, genellikle EIS olarak kısaltılan bir çevresel etki beyanı (environmental impact statement) gerektiren çevresel kaygılar.
Sanayi mülküne özgü olan ve başka neredeyse hiçbir şeye ait olmayan bir unsur daha vardır. Topluluk muhalefeti. “Not in my back yard” (Benim arka bahçemde olmaz) ifadesinin kısaltması olan NIMBY kategorisine giren bazı sanayi işletmesi türlerine karşı direnç olabilir. Bir proje fiziksel olarak mümkün, finansal olarak uygulanabilir ve yasal olarak izin verilen olabilir, yine de bir kamu toplantısında sona erebilir.
Serbest açıklık taşıyıcılar arasında ölçülür
KARMA KULLANIMLI BİNALAR VE LOFTLAR
Karma kullanımlı binalar (mixed-use buildings), tek bir kullanım kategorisine girmeyen binalardır. Karma kullanımlı bir bina, zemin katta perakende ve ofis alanını üst katlardaki konutlarla birleştirebilir ya da sanayi, ofis ve perakendeyi bir araya getirebilir. Olasılıklar ve bileşimler çok sayıdadır ve büyük ölçüde yerel imar kanunlarına ve yönetmeliklerine bağlıdır. Özellikle New York City’de karma kullanım, ticari bir caddenin istisnası değil olağan halidir.
Karma kullanımlı binanın yaygın bir örneği lofttur. Loft binaların ayırt edici özelliği, binanın iç kısmının büyük bölümünün bitirilmemiş veya asgari düzeyde bitirilmiş olarak bırakılmasıdır. Loft bina veya loft alan, kiracının kullanılabilir alanının açık alan tasarımını da ifade edebilir. Geleneksel olarak loft alanlar, düşük maliyetli veya ekonomik imalat ve dağıtım faaliyetleri için kullanılırdı.
Günümüzde loftlar çoğu zaman perakende, restoran, ofis ve konut alanları için çok sayıda yaratıcı kullanım tasarımına dönüştürülmüş eski çok katlı binalarda görülür. Alan bitirilmemiş olduğundan, loft kira sözleşmesindeki kira oranı çoğu zaman bitmiş alanın oranından düşüktür. Loft kiracısının yaptığı takas budur. Square foot başına daha düşük kira; buna karşılık alanı bitirmenin maliyeti ve emeği kiracıya düşer.
Karma kullanım, her lisans sahibinin er ya da geç karşılaştığı pratik bir güçlüğü de beraberinde getirir. Tek bina, birkaç kullanım ve her kullanımın kuralları farklı. Zemin kattaki perakende alan ticari kira uygulamasına tabidir. Üstündeki daireler ise konut kira hukukuna (landlord and tenant law) tabidir ve New York City’de ayrıca kira düzenlemesine (rent regulation) de tabi olabilir. Tek bir malik aynı duvarlar içinde iki farklı hukuki rejimi yürütmektedir ve binanın tamamını ticari sayan bir temsilci, o malike üst katlar hakkında yanlış tavsiye verir.
Yerel imarın burada bu kadar çok şeyi belirlemesinin nedeni de budur. Olasılıklar ve bileşimler çok sayıdadır ve büyük ölçüde yerel imar kanunlarına ve yönetmeliklerine bağlıdır; bu da karma kullanımlı bir binanın her bölümünde neyin yer alabileceği sorusunu malikin planlarının değil belediyenin yanıtladığı anlamına gelir. Bir müşteri, içindeki kullanımları değiştirmek için karma kullanımlı bir bina satın almadan önce imarın buna evet demesi gerekir.
NOT: Bu ekrandaki üç terim sınavda birbirinin yanıt seçeneği olarak karşınıza çıkar. Ana kiracı, trafik yaratan mıknatıs mağazadır. Serbest açıklık, taşıyıcıların iç yüzleri arasındaki açık mesafedir. Zemin yükü, square foot başına pound’dur. Açık bir mesafeyi tarif eden soru, araziye ait olan çekme mesafelerini veya kaldırım girişlerini değil, serbest açıklığı soruyordur.
DİKKAT: Sanayi ve perakende, her ikisi de uzmanlık alanlarıdır; zemin yükünün, serbest açıklığın ve EIS’nin ne anlama geldiğini bilmeden bir sanayi ilanı alan lisans sahibi, ilanda mülkü yanlış tanımlar. Bir mülkü yanlış tanımlamak bir pazarlama sorunu değildir. Yanlış beyandır ve buna güvenen alıcının bir talep hakkı doğar.
UNUTMAYIN: Hangi perakende türünün geleneksel bir ana kiracısı yoktur ve hangisi ana kiracılardan başka bir şey değildir? Ardından serbest açıklığın neyi ölçtüğünü ve bir dağıtım kiracısının bunu neden ilk olarak sorduğunu söyleyin.
3. ders
Sahip Olmak, Kiralamak ve Ticari Kira Sözleşmesi
Tam hizmetli brüt kiradan mutlak triple net'e
Satın Alma ile Kiralama Karşılaştırması
Fee simple mülkiyet mi, kiracılık hakkı mı, müşterinin ikisini de tartmasına yardım edin
İşletme sahipleri ticari bir mülkü satın almaya mı yoksa kiralamaya mı karar verirken, sahip olmanın ve kiralamanın göreli avantajlarını değerlendirmek zorundadır. Bu, ticari bir müşterinin size getirdiği ilk gerçek sorudur ve genellikle başka bir şey kılığında gelir. “Thruway’e yakın yaklaşık dört bin square foot’a ihtiyacım var.” Müşterinin bu dört bin square foot’a sahip mi olması yoksa onu kiralaması mı gerektiği ayrı bir sorudur ve işlemin büyüklüğünü belirleyen soru budur.
SAHİP OLMAK: FEE SIMPLE YOLU
Fee simple mülkiyet, bir mülk üzerindeki en tam serbest mülkiyet hakkıdır (freehold interest). Haklar demetinin tamamını içerir: zilyetlik, huzur içinde yararlanma, tasarruf, dışlama ve kontrol. Fee simple mülkiyet hakkı miras yoluyla geçebilir ve devredilebilir; yani malik onu çocuklarına bırakabilir ve bir yabancıya satabilir ve bunların hiçbiri için kimsenin iznine ihtiyaç yoktur.
Sahip olmanın dört avantajı vardır. Vergi tasarrufu. Gelir. Değer artışı. Mülk üzerinde kontrol. Kontrol, işletme sahiplerinin bu kelimelerle değil kendi sözleriyle anlattığı avantajdır. Kastettikleri şudur: kimse kiralarını artıramaz, kimse yenilemeyi reddedemez ve binanın yan duvarına açmak istedikleri yükleme rampasını kimsenin onaylaması gerekmez.
Dezavantajlar altı tanedir ve hepsi ya nakit ya da zamandır. Başlangıç sermaye harcaması; yani işletmenin artık stok veya bordro için kullanamadığı peşinat. Finansman ve ticari bir kredinin küçük bir işletmeden istediği her şey. Sorumluluk. Yönetim gereksinimleri. Yasal uyum. Ve kontrolün ayna görüntüsü olan esneklik eksikliği. Binaya sığmaz hale gelen veya piyasadan çıkmak isteyen bir malik, taşınabilmek için önce bir binayı satmak zorundadır.
Sahip olmak: kontrol ve kontrolün bedeli
KİRALAMAK: KİRACILIK HAKKI YOLU
Fee simple mülkiyet edinmenin alternatifi, mülk üzerinde bir kiracılık hakkı (leasehold interest) elde etmektir. Kiralama, belirli bir süre için oturma ve kullanım haklarını, mülkün fiziksel ve kısmi ekonomik kullanımını edinmenin yoludur. Kiracı gayrimenkulün maliki değildir. Kiracı, onu belirli bir süre boyunca ve belirli koşullarla kullanma ve işgal etme hakkının sahibidir.
Kiralamanın avantajları sekiz tanedir. Esneklik. Daha düşük peşin nakit gereksinimi. Emlak vergileri, kira ve diğer giderler vergiden düşülebildiği için bir miktar vergi avantajı. Daha düşük eskime riski; çünkü piyasanın geride bıraktığı binayı elinde tutan kiracı değildir. Maliyetlerin istikrarı. Hareketlilik. Daha az yönetim meşgalesi. Ve sermayeyi mülkiyete bağlamak yerine stok devrinden daha iyi bir getiri.
Sonuncusu, biri önüne koyduğunda bir işletme sahibinin genellikle belirleyici bulduğu argümandır. Bir binaya harcanan sermaye, işletmede çalışmayan sermayedir. Stoku yılda dört kez devreden bir perakendeci, o para üzerinden yılda dört kez kâr marjı kazanır. Aynı para bir peşinatta dururken yalnızca binanın değer artışı kadar kazanır ve bunu bir kez, satışta kazanır.
Kiralamanın dezavantajları altı tanedir. Değer artışından yararlanamama. Mülk üzerinde kontrol eksikliği. İşletme kontrolü ve değişiklik yapabilme imkânının eksikliği. Sınırlı vergi avantajı. Sözleşmesel cezalar. Ve kiralamanın fiili toplam maliyetinin square foot başına çoğu zaman sahip olmaktan daha pahalı olduğu yalın gerçeği.
Bu listenin son satırını kiralamanın ikinci avantajıyla birlikte okuyun; dürüst özet ortaya çıkar. Kiralama uzun vadede square foot başına genellikle daha pahalıya gelir ve peşin olarak çok daha az para ister. Sahip olmak uzun vadede square foot başına genellikle daha ucuza gelir ve peşin olarak çok fazla para ister. Hangisinin doğru olduğu tamamen, işletmenin o paraya başka hangi işler için ihtiyaç duyduğuna bağlıdır.
İKİ TÜR TİCARİ ALICI
Ticari alıcılarla çalışırken kullanım amaçlı alıcı (amenity purchaser) terimini duyacaksınız ve bunun bir yatırımcıdan nasıl farklılaştığını bilmeye değer. İkisi arasında bir miktar örtüşme vardır. Ancak onlara neyi göstereceğinizi belirleyen bir fark da vardır; çünkü bir yatırımcı ile kullanım amaçlı alıcı aynı mülkte aynı değeri görmez.
Kullanım amaçlı alıcı büyük olasılıkla, bir işletmeyi barındıracağı ve yürüteceği bir yer bulma güdüsüyle hareket eden bir malik veya kullanıcıdır. Bu alıcı bir mülke, kendi özel işletme ihtiyaçlarını karşılama kapasitesine göre değer biçer ve alan, konum ve büyüme potansiyeli gibi etkenlerle daha çok ilgilenebilir. Kullanım amaçlı bir alıcıya kapitalizasyon oranını (cap rate) sorun, boş bir bakışla karşılaşırsınız. Tavanın ekipmanı için yeterince yüksek olup olmadığını sorun, tüm dikkatini size verir.
Yatırımcı ise parasını daha fazla para kazanacağı yere koymak ister. Yatırımcılar bir mülke öncelikle yatırım getirisine göre değer biçer ve boşluk oranları ile gelir akışıyla daha çok ilgilenir. Bir yatırımcı, rakamlar tutuyorsa, hiç ziyaret etmediği bir şehirde, içine adım atmayı hiç düşünmediği bir binayı satın alır. Bina, getirinin aracıdır.
Aynı ilan birine cazip, diğerine değersiz gelebilir. Güçlü bir kiracıya uzun süreli kiralanmış tek kiracılı bir bina bir yatırımcı mülküdür ve önümüzdeki bahar binaya taşınması gereken kullanım amaçlı bir alıcının işine yaramaz. Tek bir işletmeye kusursuzca uyan sıra dışı bir bina ise kullanım amaçlı alıcının mülküdür ve binayı yeniden kiraya vermeyi hayal etmek zorunda kalan bir yatırımcıya zor satılır.
Kullanım amaçlı alıcı binayı kullanır; yatırımcı geliri toplar
SAT VE GERİ KİRALA
Bir işletme faaliyetinin neredeyse her yönü, sahip olma ile kiralama arasındaki kararı etkileyebilir ve bir temsilci olası çözümleri düz bir satın alma veya düz bir kiralamayla sınırlamamalıdır. Nihai amaç, müşteriyi işletmesinin gereksinimlerini en iyi karşılayan alternatifler konusunda rahat hissettirmektir ve ikisinin arasında yer alan düzenlemeler de vardır.
Bunların en bilineni sat ve geri kiraladır (sale-and-leaseback). Bir şirket ihtiyaçlarına uygun bir bina inşa eder, ardından binayı mal sahibi (landlord) konumuna geçecek bir yatırımcıya satar ve geri kiralar. Şirket kendi tasarladığı binayı kullanmaya devam eder; gayrimenkule bağlanmış olan sermaye ise tuğlaya değil ürüne veya diğer kaynaklara yatırabileceği likit varlıklar olarak bilançosuna geri döner. Hem kiracı konumundaki şirket hem de kiraya veren konumundaki yatırımcı için vergi avantajları vardır.
Sat ve geri kiralanın bu ekrandaki iki alıcı türüne ne yaptığına dikkat edin. Tek bir mülkü aynı anda hem kullanıcı için bir kullanım aracına hem de alıcı için bir yatırıma dönüştürür. Ticari uygulamanın ödüllendirdiği yapı budur ve bu alanın formlar yerine yaratıcılık istemesinin nedeni de budur.
NOT: Sınav, kullanım amaçlı alıcıyı ve yatırımcıyı neredeyse her seferinde aynı soruda eşleştirir. Kullanım amaçlı alıcı işletmesi için bir yuva satın alır ve alana, konuma ve büyüme payına değer verir. Yatırımcı getiri satın alır ve boşluk oranlarına ve gelir akışına değer verir. Olay örgüsü size alıcının işini binadan yürütmeyi amaçladığını söylüyorsa, karşınızdaki kullanım amaçlı bir alıcıdır.
DİKKAT: Yalnızca iki bariz seçeneği sunan bir temsilci analizi yapmamıştır. Müşteri bir satın alma veya bir kiralama değil, işini yürütecek bir yer istemiştir. Sat ve geri kirala, satın alma opsiyonlu bir kira sözleşmesi ve arsa kira sözleşmesi (ground lease), aynı sorunun yanıtlarıdır ve bunlardan biri uygun yanıt olabilir.
UNUTMAYIN: Sahip olmanın iki avantajını ve kiralamanın iki avantajını bakmadan sayın. Ardından bu ekrandaki iki alıcıdan hangisinin tek bir işletmeye kusursuzca uyan ve başka hiçbirine uymayan bir bina için daha fazla ödeyeceğini söyleyin.
Ticari Kira Sözleşmesi Yelpazesi
Bir uçta brüt, diğer uçta triple net, işlemlerin çoğu arada bir yerde sonuçlanır
Kira sözleşmeleri, bir alanın kiracı tarafından hangi koşullar altında kullanılabileceğini belirleyen bağlayıcı sözleşmelerdir. Yaygın kira koşulları arasında kira ödemesi, kiracının alanı hangi amaçlarla kullanabileceği, bakım ve altyapı hizmetlerinden kimin sorumlu olduğu ve kiranın süre boyunca artıp artmayacağı, artacaksa ne kadar artacağı yer alır. Ticari kira müzakerelerinin neredeyse tamamı bu dört konu üzerinde yürür.
Ticari kira sözleşmesi yelpazesi (commercial lease spectrum), farklı gelir getiren mülk türlerinde kira ödeme düzenlemelerini ve maliyetlerin geri kazanılmasını kurgulamak için var olan geniş olasılıklar yelpazesinden ibarettir. Triple net kira sözleşmesi yelpazenin bir ucundadır. Tam hizmetli kira sözleşmesi (full service lease) olarak da adlandırılan brüt kira sözleşmesi (gross lease) ise diğer ucundadır. Kira müzakerelerinin çoğu bu iki uç arasında gerçekleşir.
Yelpaze aslında bir kez sorulan tek bir sorudur: bu binaya sahip olmanın maliyetlerini kim öder. Bir uçta mal sahibi her şeyi öder ve bunu karşılamak için daha yüksek bir kira alır. Diğer uçta kiracı her şeyi öder ve kira buna göre düşer. Okuyacağınız her kira sözleşmesi bu çizginin bir yerindedir ve yalnızca kira rakamı size hiçbir zaman nerede olduğunu söylemez.
Temel kira her birinde ödenir
BRÜT KİRA SÖZLEŞMELERİ VE TAM HİZMET
Brüt kira sözleşmesi, kiranın kullanım karşılığında verildiği yalın bir değiş tokuştur. Tam hizmetli kira sözleşmesi de denen brüt kira sözleşmesinde kiracı sabit bir kira öder; malik veya mal sahibi ise tüm mülkiyet giderlerini öder: emlak vergileri, onarımlar, temizlik hizmetleri, sigorta ve bazen altyapı hizmetleri. Kiracı tek bir çek yazar ve binayı düşünmeyi bırakır.
Değiştirilmiş brüt kira sözleşmesinde (modified gross lease) altyapı hizmetleri, çöp toplama ve temizlik kiracının sorumluluğunda olabilir. Mal sahibi vergileri öder, hasar ve sorumluluk sigortasını yaptırır, genellikle HVAC olarak kısaltılan ısıtma, havalandırma ve iklimlendirme sistemlerinin bakımını yapar ve bina güvenliğini sağlar. Değiştirilmiş brüt, pek çok ofis piyasasında en yaygın düzenlemedir ve hiçbir iki değiştirilmiş brüt kira sözleşmesi maliyetleri aynı şekilde paylaştırmaz.
Bir ofis binası için tam hizmetli kira sözleşmesi, kiracının kirasının işletme giderlerindeki orantılı (pro-rata) payını içerdiği anlamına gelir. Bu pay, kiracının kullandığı alanın binanın toplam square foot’u içindeki yüzdesine dayanır. Tipik bir kira sözleşmesi yıllık işletme giderleri için bir tahmin belirtir ve kira ödemesi bu rakamın aylık kıst paylaştırmasıdır.
Sonra yıl biter ve tahmin gerçek rakamlarla karşılaştırılarak kesinleştirilir. Mal sahibi fiili maliyetleri toplar. Fiili maliyetler kiracının ödediğinden azsa, kiracı gelecek yıl boyunca alacak kaydı alır. Fiili yıllık maliyetler tahmini aşarsa, kiracı büyük olasılıkla mal sahibinden ödenmemiş fark için bir fatura alır. Varsayımsal örnek. Bir kiracının yıllık işletme giderlerindeki tahmini payı 14,400 dolardır ve kira içinde ayda 1,200 dolar olarak tahsil edilir. Mal sahibinin o kiracının payına düşen fiili maliyetleri 15,600 dolar tutar. Kiracı 1,200 dolar daha borçludur ve bu tutar ertesi yılın ilk çeyreğinde tek bir fatura olarak gelir.
Ofis binalarında kira süreleri tipik olarak bir ila on yıldır, ancak bazı piyasalarda büyük bir kiracı için süre 40 yıla kadar uzayabilir ve süreyi daha da uzatma opsiyonları bulunabilir. Uzatma opsiyonlarının yanı sıra kiracılar zaman zaman, kiracıya kullandığı alan miktarını genişletme ve daraltma esnekliği veren akordeon maddeleri (accordion clauses) adı verilen hükümler müzakere eder. Büyüyen bir işletme, şirketin geleceğini bir personel tahminine bağlamadan on yıllık bir kira sözleşmesini akordeon maddesi sayesinde imzalar.
NET KİRA SÖZLEŞMELERİ VE ÜÇ GİDER
Net kira sözleşmesi (net lease), kiracının üzerinde anlaşılan kiraya ek olarak, ipotek faizi ve anapara dışında mülkiyet maliyetlerinin bir kısmını veya tamamını ödediği kira sözleşmesidir. Net kira sözleşmelerinde mülk sahibi, artan mülk maliyetleri riskinin büyük bölümünü kiracılara aktarmış olur; kiracılar ise işletme gideri olarak ek bir vergi avantajı elde eder. Net kira sözleşmesi, kiracı için daha düşük kira ve daha yüksek maliyet demektir.
Net kira sözleşmeleri, kiracının üç mülkiyet maliyetinden, ve yalnızca bu üçünden, ne ölçüde sorumlu olduğuna göre sınıflandırılır. Vergiler. Sigorta. Genellikle CAM olarak kısaltılan ortak alan bakımı (common area maintenance). Ortak alan bakımı, ortak altyapı hizmetleri, temizlik, kar temizliği ve peyzaj gibi ticari bir mülkün paylaşılan alanları için katlanılan maliyettir ve genellikle tüm kiracılar arasında orantılı olarak paylaşılır.
Üçünü sayın, adlar kendiliğinden ortaya çıkar. Kira sözleşmesi kiracının bu giderlerden birini ödemesini gerektiriyorsa, N olarak yazılan single net kira sözleşmesidir. Kiracının herhangi ikisini ödemesi gerekiyorsa, double net olarak da adlandırılan ve NN olarak yazılan net-net kira sözleşmesidir. Kiracı üçünü de öderse, net-net-net olarak da adlandırılan, NNN olarak yazılan ve bazen mutlak net kira sözleşmesi (absolute net lease) diye anılan triple net kira sözleşmesidir.
İpotek faizi ve anapara bunların her birinde istisnadır. Kiracı hiçbir zaman mal sahibinin borç servisini ödemez. Net kira sözleşmesi mülkiyetin finansmanını değil, işletme maliyetlerini kaydırır.
N’leri sayın: bir, iki ya da üçü birden
Triple net kira sözleşmeleri, tek kiracıların depoların tamamını kiraladığı sanayi amaçlı ticari alanlarda yaygındır. Kiracı bakım, onarım, altyapı hizmetleri ve vergilerle ilgili tüm giderlerin, bazen binanın çatısı ve yapısının, ayrıca otoparkların ve çevre düzeninin bakımının sorumluluğunu üstlenir. Mal sahibine yapılan kira ödemesi square foot başına çok daha düşüktür, ancak mal sahibinin geliri, faturaların ve beklenmedik maliyetlerin belirsizliklerinden uzak olarak genellikle güvenilirdir.
Depolar ve diğer genel amaçlı sanayi mülkleri için kira süreleri, çok kiracılı binalarda birkaç ay kadar kısa, tek kiracılı tesislerde ise birkaç on yıl kadar uzun olabilir. Kredi değerliliği yüksek bir kiracıyla yapılmış yirmi yıllık mutlak net kira sözleşmesi, neredeyse binası olan bir tahvildir ve kurumsal yatırımcılar onu tam da böyle fiyatlar.
Elbette bir kira sözleşmesinin koşulları müzakereye açıktır; bu nedenle bireysel koşullara uyan sayısız ticari kira düzenlemesi vardır. Değiştirilmiş net kira sözleşmesi (modified net lease), binanın dış duvarlarının ve temelinin, otoparklar ve ana tabela gibi ortak alanların bakımı gibi bazı mülk giderlerini mal sahibine yükleyebilir; kiracı ise altyapı hizmeti ödemeleri ve çöp toplama gibi diğer giderleri, artı emlak vergilerinin ve CAM ücretlerinin orantılı payını üstlenir.
Bir kira sözleşmesinin her unsuru müzakereye açık olduğundan, belirli koşullarını incelemek için kira sözleşmesinin tamamını her zaman dikkatle okumalısınız. Bu cümle basmakalıp bir ifade gibi görünür. Oysa bu bölümdeki en pratik talimattır. Ticari bir kira sözleşmesinin ilk sayfasındaki etiket, işlemin yelpazede kabaca nerede durduğunu söyler. İçindeki maddeler ise müşterinizin fiilen ne ödemeyi kabul ettiğini söyler.
NOT: Sınav bu konuyu sürekli ters çevirir. Triple net kira sözleşmesinde kiracı temel kiraya ek olarak vergileri, sigortayı ve ortak alan bakımını öder. Bunları mal sahibi üstlenmez. Net-net-net kira sözleşmesinde üç gideri mal sahibinin taşıdığını söyleyen bir yanıt seçeneği, brüt kira sözleşmesini tarif etmiş ve ona yanlış adı koymuştur.
DİKKAT: Net kira sözleşmesindeki daha düşük square foot başına kira tek başına daha iyi bir anlaşma değildir ve iki teklifi yalnızca kira rakamı üzerinden karşılaştıran bir müşteri hiçbir şeyi karşılaştırmıyordur. Net teklifi tam hizmetli bir rakamla yan yana koymadan önce ona vergileri, sigortayı ve CAM’i ekleyin. Bazen net işlem yine de kazanır. Bazen kazanmaz.
UNUTMAYIN: Bu ekrandaki dört kira sözleşmesi türünün her birinde kiracının ne ödediğini söyleyin. Ardından net kira sözleşmesinin hiçbir zaman kiracıya kaydırmadığı tek mülkiyet maliyetini söyleyin.
Yüzde Kira Sözleşmeleri ve Arsa Kira Sözleşmeleri
Perakendedeki kazancı paylaşmak, ve yalnızca toprağı kiralamak
İki kira yapısı brütten nete uzanan yelpazenin dışında kalır, çünkü farklı bir fikir üzerine kuruludur. Yüzde kira sözleşmesi (percentage lease), mal sahibinin kirasını kiracının satışlarına bağlar. Arsa kira sözleşmesi (ground lease) ise arazinin mülkiyetini, üzerine inşa edilen her şeyin mülkiyetinden ayırır. Her ikisi de ticari uygulamada yaygındır ve her ikisi de tek bir cümleye dayanan sınav soruları üretir.
YÜZDE KİRA SÖZLEŞMELERİ
Yüzde kira sözleşmesi, kiracının sabit bir aylık temel kiranın yanı sıra, kırılma noktası (breakpoint) olarak bilinen önceden belirlenmiş bir satış düzeyinin üzerinde elde ettiği brüt satışların bir yüzdesini ödediği brüt veya net kira sözleşmesidir. Bu tür kira sözleşmesi en çok perakende kiracılar için kullanılır. Mal sahibinin kiracının başarısına ortak olmasını sağlar ve brüt satışlar belirli bir noktanın altına düşerse malikin kiralananı geri almasına izin veren bir madde içerebilir.
Yüzde kira sözleşmesinin ilişkiye ne yaptığına dikkat edin. Olağan bir kira sözleşmesinde mal sahibi kiranın ödenmesini ister ve mağazanın performansıyla pek ilgilenmez. Yüzde kira sözleşmesinde ise mal sahibinin kiracının satışlarında doğrudan mali menfaati vardır; bir AVM mal sahibinin kiracı karmasını, mağazanın açık kaldığı saatleri ve merkezin yaptığı pazarlamayı önemsemesinin nedeni budur. Mal sahibi kazançta ortaktır ve kötü gidişat gelirse diye kendine bir çıkış yolu yazmıştır.
Perakendede temel kira genellikle yıllık olarak hesaplanır, aylık olarak ödenir ve square foot başına olarak belirtilir. Bir rakam söylerken bu üçünü karıştırmayın. Foot başına otuz dolar duyan bir perakende kiracısı yıllık bir rakam duymaktadır; her ay hesabından çıkan ise bunun on ikide biridir.
KIRILMA NOKTASI
Kırılma noktası, kiracının yüzde kirası ödemeye başladığı satış hacmidir. Yıllık temel kiranın üzerinde anlaşılan aşım yüzdesine bölünmesiyle bulunur. Bölün. Bu tek kelime bu ekrandaki aritmetiğin tamamıdır ve ticari gayrimenkulde en sık yanlış yapılan hesaptır.
Standart örneği çözün. Bir kuyumcu dükkânı sahibi, aylık ödenmek üzere yılda 80,000 dolar temel kiraya, artı ortak alan bakım ücretleri, güvenlik ve pazarlama gibi ek kalemlere razı olur. Malik ayrıca yüzde 8 aşım (overage) ödemeyi kabul eder. Kırılma noktası, yıllık temel kiranın aşım oranına bölümüdür: 80,000 dolar bölü .08 eşittir 1,000,000 dolar.
Şimdi bu rakamı sınayın, çünkü bölmenin doğru olduğunu size sınamak söyler. Tam 1,000,000 dolar satışta, satışların yüzde 8’i 80,000 dolardır; bu da tam olarak temel kiradır. Bu rakama doğal kırılma noktası (natural breakpoint) denmesinin nedeni budur. Mal sahibinin toplam satışlar üzerinden alacağı yüzde kirasının, kiracının zaten ödediği temel kiraya tam olarak eşit olduğu satış düzeyidir. Bunun altında mal sahibi temel kirayı alır. Üzerinde paylaşmaya başlar.
Kuyumcunun yıllık satışları 1,000,000 doları aşarsa, kırılma noktasının üzerindeki her satış doları kiracıya yüzde 8 daha aşım kirasına mal olur. Diyelim ki dükkânın yıllık brüt satışları 1.1 milyon dolardır. Aşım kirası, kırılma noktasının üzerindeki 100,000 dolar için ödenir. Çarpın: 100,000 dolar çarpı .08 eşittir 8,000 dolar. Kiracının o yılki toplam kirası 80,000 dolar temel kira artı 8,000 dolar aşım kirası, yani 88,000 dolardır.
Kırılma noktası = temel kira bölü oran
Şimdi bölmek yerine çarparsanız ne olacağını görün. Seksen bin dolar çarpı .08, 6,400 dolar eder ve bu rakamı kiracıya veren bir lisans sahibi, bir kuyumcuya 6,400 doları aşan her satış için yüzde kirası borçlu olduğunu söylemiş olur. Bir kuyumcu ilk haftasında 6,400 dolarlık satışı geçer. Aşım kirası dükkânı yutar. Hesapladığınız kırılma noktası temel kiradan küçükse, aritmetik yanlış yöne gitmiştir; sağlama yapmak iki saniye sürer.
Yüzde kira düzenlemesi olan perakende kiracılarının çoğu, ödenmesi gereken orantılı yüzde kirasını hesaplar ve aylık olarak öder; farklılıkları ise denetlenmiş kayıtlar hazır olduğunda yıl sonunda düzeltir. Yüzde kira sözleşmesinin her zaman bir kayıtlar maddesi içermesinin nedeni budur. Mal sahibinin kirası kiracının satış rakamlarına bağlıdır; bu yüzden mal sahibi bu rakamları görme hakkını pazarlıkla elde eder.
Yöntemi pekiştirmek için bir örnek daha çözün. Bir restoran, yüzde 5 aşımla yılda 150,000 dolar temel kiraya razı olur. Bölün: 150,000 bölü .05 eşittir 3,000,000 dolar; kırılma noktası budur. Tersinden kontrol edin: 3,000,000 doların yüzde 5’i 150,000 dolardır, yani tam olarak temel kira. Şimdi restoranın 3.4 milyon dolar satış yaptığını varsayın. Aşım, kırılma noktasının üzerindeki 400,000 dolar çarpı .05, yani 20,000 dolardır ve yılın toplam kirası 170,000 dolardır. Her seferinde aynı iki adım. Çizgiyi bulmak için bölün, çizginin ötesinde borçlanılanı bulmak için çarpın.
Geri alma maddesi hakkında bir şey daha, çünkü bu, yüzde kira sözleşmesinde kiracının en son okuduğu kısımdır. Kira sözleşmesi, brüt satışlar belirli bir noktanın altına düşerse malikin kiralananı geri almasına izin verebilir. Bir alışveriş merkezindeki mal sahibi yalnızca kira toplamıyordur. Merkezdeki diğer her kiracının bedelini ödediği trafiği koruyordur ve müşteri çekmeyi bırakan bir mağaza, alanının kiralanma amacı olan işi yapmayı bırakmış demektir.
ARSA KİRA SÖZLEŞMELERİ
Arazi kira sözleşmesi (land lease) olarak da anılan arsa kira sözleşmeleri, kiracıların arazi üzerindeki yapıları veya iyileştirmeleri değil, yalnızca araziyi, çoğu zaman yapısız bir parseli, kiralamasını sağlar. Bu tür kira sözleşmesi, arazinin mülkiyetini arazi üzerindeki binaların ve iyileştirmelerin mülkiyetinden ayıracak şekilde kurgulanır. Bu nedenle kira, yalnızca arazinin kendisine ait temel bir kira tutarını yansıtır.
İyi bir uzun vadeli arsa kira sözleşmesi, kiracının parsel üzerinde fiili kontrole sahip olmasını ve ardından iyileştirmeleri arsa kira sözleşmesinin süresi boyunca finanse etmesini, bu iyileştirmeleri itfa etme veya amortismana tabi tutma imkânı da dahil olmak üzere sağlar. Yapının amacı budur. Bir köşe parseli satın almaya gücü yetmeyen bir işletme, o köşeyi kiralayıp üzerine inşa etmeye gücü yetebilir; arazi sahibi de hiç yönetmek zorunda kalmadığı bir varlığı elinde tutar.
Arazi kira sözleşmelerinin çoğu mutlak net esasına dayanır ve kiracının, emlak vergileri, bakım ve sigorta gibi normalde arazi mülkiyetiyle ilişkilendirilen tüm giderleri ödemesini gerektirir. Arsa kira sözleşmesindeki kiracı, pratikte kira ödeyen bir maliktir. Bir malikin taşıyacağı her şeyi o taşır.
Arsa kira sözleşmelerinde kira süresi çoğu zaman bir başlangıç süresi ve birkaç yenileme opsiyonu şeklindedir. Başlangıç kira süresi, dört adet beş yıllık opsiyonla birlikte on yıl olabilir. On artı yirmi otuz eder; dolayısıyla bu yapı kiracının mülkü en az 30 yıl kontrol etmesini sağlar. Bu uzunluk süs değildir. Bir kredi veren, kira sözleşmesi krediden daha uzun sürmedikçe kiralık arazi üzerindeki bir binayı finanse etmez ve kiracı, iyileştirmeleri yararlı ömürlerinden daha kısa bir süre içinde itfa edemez veya amortismana tabi tutamaz.
SÜRE SONUNDA GERİ DÖNÜŞ
Arsa kira sözleşmesinin tamamının dayandığı cümle şudur. Arsa kira sözleşmesinin süresi sona erdiğinde arazi ve üzerine inşa edilen bina kiracıya değil, arazi sahibine geri döner (reversion). Binayı kiracı finanse etti. Binayı kiracı inşa etti. Binayı kiracı amortismana tabi tuttu. Ve sürenin sonunda kiracı binayı bırakıp gider, çünkü iyileştirmeler araziyle birlikte gider.
Bu, ince yazılara gizlenmiş bir tuzak değildir. İşlemin kendisidir ve arsa kira sözleşmesi sürelerinin, kiracının inşa ettiği şeyin maliyetini onu kaybetmeden önce geri kazanmasına yetecek kadar uzun olmasının nedeni budur. On yıllık bir arsa kira sözleşmesindeki bir kiracıya, bina onun olacağı için cömertçe tadilat yapması söylenmişse, ona hem kanunun hem de kira sözleşmesinin tam tersi olan bir tavsiye verilmiştir.
Arazi de bina da malike geri döner
NOT: Bu ekrandaki iki hesaplama sınavlarda birbirinin yanlış yanıtı olarak karşınıza çıkar. Kırılma noktası, temel kiranın aşım oranına bölümüdür. Aşım kirası, kırılma noktasının üzerindeki satışların aşım oranıyla çarpımıdır. Eşiği bulmak için bölün. Eşiğin ötesinde borçlanılan parayı bulmak için çarpın.
DİKKAT: Arsa kira sözleşmesindeki geri dönüş, bir lisans sahibinin bir müşterinin önünde yanlış anlatma olasılığı en yüksek olgudur; çünkü haksızlık gibi gelir ve her içgüdü, bir binanın bedelini kim ödediyse ona ait olduğunu söyler. Süre sonu maddesini müşteriyle birlikte okuyun ve cümleyi yüksek sesle söyleyin. Bu sürenin sonunda bina araziyle birlikte gider.
UNUTMAYIN: Bir kiracı yüzde 6 aşımla 60,000 dolar temel kira ödüyor. Kırılma noktası nedir ve 1.2 milyon dolarlık satış üzerinden ne kadar borçlanılır? Ardından bir arsa kira sözleşmesinin sona ermesinin ertesi günü binanın maliki kimdir, söyleyin.
Kira Sözleşmesi Maddeleri, ve Dört Çıkış Yolu
Her bir madde, mal sahibi ile kiracı arasında bir pazarlık konusudur
Bir kira sözleşmesinin her bir maddesi, mal sahibi ile kiracı arasında bir pazarlık konusudur. Bu cümle, bu ekranın tamamının çerçevesidir. Ticari bir kira sözleşmesi birinin doldurduğu bir form değildir. Ayrı ayrı pazarlığı yapılmış hükümlerden oluşan bir bütündür ve aşağıdakiler en sık karşılaşılan hükümlerdir. Liste eksiksiz değildir. İlk yılınızda karşılaşacağınız hükümler bunlardır.
KULLANIM MADDESİ
Kullanım maddesi (use clause), kiracının kiralanan yerde hangi tür işi veya kullanımı yürütebileceğini açıkça tanımlar. Bir ofis binasındaki alan için yapılan ticari kira sözleşmesi, kiralanan yerin yalnızca genel iş ofisi amacıyla kullanılacağını ve başka hiçbir kullanım veya amaç için kullanılmayacağını ya da benzer anlam veya maksatta ifadeler içerebilir. Bu madde perakende veya ticari alan kira sözleşmelerinde yaygındır ve AVM kira sözleşmeleri, kiracının o alanda hangi tür ürünleri satabileceğini veya satamayacağını bile belirtebilir.
İki taraf bu maddeden birbirine zıt şeyler ister. Kiracılar genellikle, işletme değiştikçe başka mal ve hizmetler ekleyebilmek için kullanım maddelerinin olabildiğince esnek olmasını ister. Mal sahipleri kiracıların birbiriyle rekabet etmemesini güvence altına almak ister; bu yüzden kullanım maddelerinin belirli olmasını ister. Merkezdeki ana kiracı konumundaki markete, merkezde başka hiç kimsenin hazır yemek satmayacağını vaat etmiş bir mal sahibi, bu vaadi diğer her kiracının kullanım maddesine yazmak zorundadır.
Ve kira sözleşmesinde bir kullanım maddesi yoksa veya belirli bir amaç belirtilmemişse, kiracı alanı her türlü yasal kullanım için kullanabilir. Burada sessizlik kiracının lehinedir. Bunu her iki yönde de bilmek gerekir; çünkü kısıtlayıcı bir kullanımın zımnen var olduğunu varsayan mal sahibi müşteri, kira sözleşmesinin söylemediği bir şeyi varsaymıştır.
ATTORNMENT
Attornment maddesi, kiracılığın yeni malikle devam etmesini sağlar ve mevcut kiracıları eski mülk sahibinin kira taleplerine karşı korur. Madde, ipoteğin paraya çevrilmesi (foreclosure) veya fesih halinde kira sözleşmesinin, yeni malik veya ipotek alacaklısı mal sahibiymiş gibi, kira sözleşmesinin kalan süresine eşit bir süre boyunca ve aynı koşul ve hükümlerle yürürlükte kalacağını öngörür.
Bu tek maddede iki koruma vardır. Kiracılık, mülkiyet değişikliğinden sonra da devam eder; böylece mal sahibi binayı kaybetti diye kiracı dışarı atılmaz. Ve yeni malike kira ödemekte olan kiracı, eski malikin ortaya çıkıp aynı kirayı ikinci kez talep etmesine karşı korunur.
ESTOPPEL
Estoppel belgesi (estoppel certificate), bir kişinin önceki davranışları veya beyanlarıyla çelişen bir tutum almasını, bir olguyu inkâr etmesini veya bir olgu ileri sürmesini engelleyen hukuki bir belgedir. Kira bağlamında, kira sözleşmesinin gerçekte ne dediğine ve kiracının gerçekte ne borçlu olduğuna ilişkin imzalı bir beyandır. Standart ticari kira sözleşmelerinin çoğu, tüm kiracıların mal sahibinin talebi üzerine bir estoppel belgesini doldurma isteğine uymayı kabul ettiği bir madde içerir.
Bunun nedeni binanın satışıdır. Kiralık bir mülk satın alan yatırımcı, mevcut kiracılara, üzerinde anlaşılan kirayı ödeme yükümlülüklerini kabul eden ve mevcut kira sözleşmelerinin koşullarını teyit eden bir estoppel belgesi imzalatabilir. Alıcı bir gelir akışı satın almaktadır. Estoppel belgeleri, kiracıların gelir akışının satıcının söylediği gibi olduğunu yazılı olarak teyit etmesidir. Bina karşılığında kredi veren bir kredi kuruluşu da aynı nedenle aynı şeyi ister.
SIRA DEĞİŞTİRME VE RAHATSIZ ETMEME
Birisi ticari bir mülk satın alırken, mülk gayrimenkul üzerinde daha üst sıradaki bir talebe sahip mevcut bir kiracılık hakkıyla yüklüyse, kredi veren mülkü kredinin teminatı olarak kabul etmeye istekli olmayabilir. Sıra değiştirme sözleşmesi (subordination agreement), mevcut kira sözleşmesini kiralanan mülk üzerindeki yeni ipoteğin gerisine alır. Kira sözleşmesinde bir sıra değiştirme maddesi bulunduğunda kiracı, mal sahibinin kredisi nedeniyle ipoteğin paraya çevrilmesi halinde yeni kredi veren lehine öncelik hakkından feragat eder.
Kiracının neyden vazgeçtiğini anlayın. Kiracılık hakkındaki bu tazmin ve koruma hakları, kredi verenin haklarının gerisine düşer; bu da kredi verenin binayı devraldığında kira sözleşmesini iptal edebileceği anlamına gelir. On yıllık bir kira sözleşmesi imzalamış, alanı donatmak için iki yüz bin dolar harcamış ve ardından koruma olmaksızın sıra değiştirmeyi kabul etmiş bir kiracı, kendisiyle hiçbir ilgisi olmayan bir paraya çevirme nedeniyle sokağa atılabilir.
Kiracının sıra değiştirme talebine karşı koruması, mal sahibinin kredi vereninden alınan rahatsız etmeme sözleşmesidir (nondisturbance agreement). Bu madde, kredi verenin, kirasını düzenli ödeyen ve kira sözleşmesinin tüm hüküm ve yükümlülüklerine uyan kiracıların kiracılıklarına saygı göstermeyi ve bunları sona erdirmemeyi kabul eden bir belgeyi imzalamasını gerektirir. Sıra değiştirme, kredi verenin istediği şeydir. Rahatsız etmeme, kiracının karşılığında istediği şeydir ve ikisi neredeyse her zaman tek bir belge olarak müzakere edilir.
Sıra değiştirme aşağı çeker; rahatsız etmeme korur
ÖN ALIM HAKKI
Bir kiracı gelecekte binayı veya mülkü satın almak isteyebileceğini düşünüyorsa, kira sözleşmesine bir ön alım hakkı (right of first refusal) maddesi konmasını müzakere edebilir. Bu maddeye önalım hakkı (right of preemption) da denir ve iki şey yapar, yalnızca iki şey.
Malik mülkü satışa veya kiraya çıkarmaya karar verirse, kiracıya mülkü satın alma veya kiralama konusunda ilk fırsatı elde etme hakkı verir. Ve malik üçüncü bir kişiden iyi niyetli (bona fide) bir teklif almadıkça kullanılamaz. Bu teklif ortaya çıktığında malik, mülkü hak sahibine iyi niyetli teklifle aynı koşullarla sunmak zorundadır.
Lisans sahiplerinin yanlış anladığı ikinci yarıdır. Ön alım hakkı bir satın alma opsiyonu değildir. Hak sahibi malike gidip binayı bugün, kendi seçtiği bir fiyattan satın almayı talep edemez. Hak, gerçek bir üçüncü kişi teklifi gelene kadar uykudadır; sonra uyanır ve hak sahibinin o teklife denk teklif vermesine imkân tanır. Malik mülkü daha ilana bile çıkarmadan hakkını kullanması tavsiye edilen bir kiracıya, henüz var olmayan bir şeyi kullanması söylenmektedir.
Bu hak hakkında iki şeye daha dikkat edin. Ön alım hakkı mirasla geçen bir menfaattir; dolayısıyla hak sahibinin ölümüyle sona ermez. Ve mülkiyet üzerinde bir şüphe (cloud on title) yaratır; bu nedenle resmi sicile tescil ettirilmelidir. Hakkın sonraki bir alıcıyı bağlamasını sağlayan tescildir ve satıcının avukatının bunu erkenden sormasına yol açan da mülkiyet üzerindeki şüphedir.
ALTYAPI HİZMETİ MADDELERİ
Altyapı hizmeti giderleri çoğu zaman özel kira maddeleriyle düzenlenir. Bunların nasıl ele alındığı kısmen kira sözleşmesinin tam hizmetli mi yoksa triple net mi olduğuna bağlıdır; ancak tam hizmetli bir kira sözleşmesinde bile altyapı hizmetleri ayrı bir kategori olarak ele alınabilir. Altyapı hizmeti kullanımının izlenmesi genellikle üç yoldan biriyle yapılır.
Hizmet şirketinin doğrudan sayaç ile ölçmesi (direct metering); bu durumda her kiracının ayrı sayacı vardır ve kiracı hizmet şirketine kendisi öder. Mal sahibinin alt sayaç ile ölçmesi (sub-metering); mal sahibi hizmet faturasını öder, bireysel özel sayaçları izler ve kiracılara fatura keser. Ya da kullanılan alanın yüzdesine dayalı orantılı paylaşım (pro-rata). Doğrudan sayaç kiracıya en fazla kontrolü ve en fazla riski verir. Orantılı paylaşım ise kiracıya her ikisinden de en azını verir ve dikkatli bir kiracının müsrif bir komşuyu sübvanse etmesi anlamına gelir.
GOOD-GUY MADDESİ
Kira sözleşmeleri çoğu zaman, kira sözleşmesi erken sona erdiğinde kiracının kişisel kefilinin sorumluluğunu sınırlayan ve good-guy clause (iyi niyetli kiracı maddesi) olarak bilinen bir ek (rider) içerir. Kiracı kira sözleşmesini ihlal etse bile kira ödemelerini düzenli yapmışsa ve mülkü iyi durumda teslim ederse, mal sahibi kefilden ödeme talep etmez. Good-guy maddesi tek bir paragraf da olabilir, birkaç sayfalık bir zeyilname de.
Bu maddenin gerçekte kimin için olduğunu anlayın. Küçük işletme kiracısı genellikle kira sözleşmesine kişisel olarak kefil olmak zorundadır; bu da işletme sahibinin kendi evini şirketin kirasının arkasına koyar. Good-guy maddesi o işletme sahibine şunu söyler: işletme batarsa ve çıkarken doğru davranırsa, teslime kadar borçlu olduğunu öderse, anahtarları geri verirse, alanı iyi durumda bırakırsa, kişisel sorumluluğu orada sona erer. New York City ticari kiralamasında en yoğun müzakere edilen eklerden biridir.
KİRALANAN ALANDAN KURTULMAK
Ticari kiralama piyasası ekonomik döngülerden etkilenir ve bu etki en çok ekonomi kötüye gittiğinde hissedilir. Kiracılar bu değişimleri kendi işletmelerinde hisseder ve alan ihtiyaçları da buna göre değişir. Küçülmek veya yerel bir ofisi kapatmak zorunda kalan bir kiracının kiraladığı alandan kurtulması gerekir ve kira sözleşmesinin koşullarına bağlı olarak dört seçenek vardır.
Kapatmak. Kiracı faaliyeti kapatır ancak mevcut sürenin sonuna kadar borçlu olduğu kirayı ödemeye devam eder ve yenileme opsiyonunu kullanmaz. Bunu yapmak, alanı işletmenin ek işletme giderlerini ortadan kaldırır. Bu seçenek yalnızca sürenin sonuna cüzi bir zaman kalmışsa uygulanabilir. Kira sözleşmesinin bitmesine hâlâ birkaç yıl varsa, kiracı başka bir seçeneği araştırmalıdır.
Satın alarak çıkış (buyout). Kiracı, mevcut kira sözleşmesini erken sona erdirmek için ödenecek toplu bir tutar şeklinde bir çıkış teklifiyle mal sahibine başvurur. Beş yıllık bir kira sözleşmesinin ikinci yılının sonunda işini kapatmak isteyen bir kiracıyı düşünün. Kira sözleşmesi onu yılda 50,000 dolar, yani ayda 4,167 dolar ödemekle yükümlü kılar. Üç yıl kalmıştır; dolayısıyla kalan yükümlülüğü 150,000 dolardır. Kalan üç yıldan kurtarılması karşılığında mal sahibine bir yıllık kira tutarında, yani 50,000 dolarlık toplu bir ödeme teklif edebilir. Mal sahibinin bunu kabul edip etmeyeceği, alanın ne kadar çabuk yeniden kiraya verilebileceğini düşündüğüne bağlıdır.
Alt kiralama (sublease). Kira sözleşmesi izin veriyorsa kiracı alanı başka bir kiracıya alt kiraya verir. Alt kiralama, bir kiracının kiracılık hakkını tamamen veya kısmen başka bir tarafa kiralamasıyla oluşur. Ve bu ekrandaki diğer tüm cümlelerden daha önemli olan cümle şudur. Asıl kiracı sorumlu kalmaya devam eder ve kira ödemelerinden ve diğer tüm yükümlülüklerden tamamen sorumludur. Alt kiralama asıl kiracının adını kira sözleşmesinden silmez. Altına bir ad ekler.
Devir (assignment). Kiracı artık mülkü kullanmak istemediğinde kira sözleşmesini devreder. Devir, kiracılık hakkını, hakları ve yükümlülükleri başka bir tarafa aktarır; kiracılık hakkına sahip bir kiracı, asıl kira sözleşmesinin hükümleri devre izin vermek kaydıyla bu hakkı serbestçe satabilir veya bağışlayabilir. Kiracılık hakkını devrettikten sonra asıl kiracı artık kira ödemesi yapmaz, ancak devralan temerrüde düşerse kiradan ve diğer yükümlülüklerden hâlâ sorumlu olabilir.
Alt kiralamada sorumluluk sürer; devirde de sürebilir
NOT: Alt kiralama ve devir, sınavın çok sevdiği ikilidir ve aradaki fark kimin taşındığıyla ilgili değildir. Alt kiralamada asıl kiracı tamamen ve doğrudan sorumlu kalır ve ödemeleri yapmaya devam eder. Devirde ödemeler durur, ancak devralan temerrüde düşerse sorumluluk geri dönebilir. Hiçbiri temiz bir çıkış değildir ve bir müşteriye aksini söylemek yanlış beyandır.
DİKKAT: Bu ekrandaki dört madde, bir kiracıya donatmak için para harcadığı alanı kaybettirebilir: işinden daha dar olduğu ortaya çıkan kullanım maddesi, rahatsız etmeme olmaksızın imzalanan sıra değiştirme maddesi, devri yasaklayan devir maddesi ve good-guy eki olmayan kişisel kefalet. Müşteriniz imzalamadan önce dördünü de okuyun ve onu belirli paragraf numaralarıyla avukatına yönlendirin.
UNUTMAYIN: Bir kiracı, kalan üç yıldan kurtulmak için sizden yardım istiyor. Dört seçeneği onun için maliyet sırasına göre sayın ve yerine gelen kiracı ödemeyi durdurursa hangi ikisinin onu hâlâ sorumlu bıraktığını söyleyin.
4. ders
Alan, Kira ve Artışlar
Alanı ölçün, hesabı yapın, getiriyi koruyun
Kullanılabilir ile Kiralanabilir Alan: Bir Kat Planını Okumak
Kiracı kullanılabilir alanı kullanır, ama kiralanabilir alanın bedelini öder
Ticari kirayla ilgili her şey alanın nasıl ölçüldüğüne bağlıdır ve iki ölçüm vardır. Kiracı bir square foot miktarını kullanır, kirayı ise farklı ve daha büyük bir miktar üzerinden öder. Alan ölçümünü anlamak ticari gayrimenkulde son derece önemlidir ve iki rakam arasındaki farkı açıklayamayan bir lisans sahibi, eninde sonunda bir müşteriye yılda on binlerce dolar yanlış bir kira söyleyecektir.
KATI GÖZÜNÜZÜN ÖNÜNE GETİRİN
Tipik bir ofis katının asansör lobisinde durun ve orada ne olduğuna bakın. Katın her çeyreğinde bir tane olmak üzere dört kiracı ofisi (suite). Ortada asansörleri, merdivenleri ve tuvaletleri barındıran bir çekirdek. Asansör lobisinden her ofis kapısının önünden geçen bir koridor. Ve lobinin kendisi. Kat planının (floor plate) tamamı budur ve tam olarak iki tür alana ayrılır.
Ofis kapılarının içinde kalan alan kullanılabilir alandır. Dışında, yani çekirdekte, koridorda ve lobide kalan alan ise iki veya daha fazla kiracı tarafından kullanılan ve hiçbiri tarafından kontrol edilmeyen ortak alandır. İkisini toplarsanız katın kiralanabilir alanını bulursunuz. Kiracının mobilyası birinci tür alana girer. Kiracının kirası ise her ikisinden bir pay üzerinden hesaplanır.
KİRALANABİLİR YA DA BRÜT SQUARE FOOTAGE
Kiralanabilir square footage (rentable square footage), genellikle bir binanın toplam kat alanı olarak kabul edilir. Brüt square footage (gross square footage) olarak da adlandırılan bu ölçüm, tüm kiracı alanlarının yanı sıra ortak alanları ve servis alanlarını da hesaba katar: iki veya daha fazla kiracı ya da üçüncü kişiler tarafından kullanılan ve tek bir kiracının kontrolünde olmayan lobi, koridorlar, asansörler, tuvaletler ve merdiven boşlukları.
Kiralanabilir square footage, ofis ve depo alanı da dahil olmak üzere birçok ticari mülk türünde kira ödemesini belirlemek için kullanılan hesaplamadır. Kiracı belirli bir alanın ve belirlenmiş ortak alanlardaki orantılı payının bedelini öder. Mal sahibi lobiyi kimseye kiralayamaz, yine de onu ısıtmak, aydınlatmak, temizlemek ve vergisini ödemek zorundadır. O alanın maliyeti herkesin kirası aracılığıyla geri kazanılır.
Kira ödemelerinin brüt, yani kiralanabilir square footage’a dayandığını hatırlamanın kolay bir yolu, İngilizce gross kelimesini S harflerinin yerine dolar işaretleriyle, GRO$$ olarak yazılmış hayal etmektir. Para brüt square footage için ödenir. Saçma bir hatırlatıcıdır ama sınav baskısına dayanır; bir hatırlatıcının geçmesi gereken tek test de budur.
KULLANILABİLİR YA DA NET SQUARE FOOTAGE
Net square footage veya halı döşenebilir square footage (carpetable square footage) olarak da anılan kullanılabilir square footage (usable square footage), kiracının kiraladığı yerin çevresi içindeki fiili alan miktarıdır. Kiracının fiilen halı döşeyebileceği ve mobilya yerleştirebileceği kat alanıdır. Bu rakam kritik önemdedir, çünkü kiracıya alanın mobilya, ekipman ve personel açısından kendine özgü ihtiyaçlarını karşılayıp karşılamayacağını söyleyen rakam budur.
Aynı ofis hakkında iki müşteri iki farklı soru sorar ve ikisi de sormakta haklıdır. Kiracının ofis müdürü kaç masanın sığacağını sorar; yanıt kullanılabilir square footage’dan gelir. Kiracının muhasebecisi kiranın ne olduğunu sorar; yanıt kiralanabilir square footage’dan gelir. Birine diğerinin rakamını verirseniz, kira sözleşmesinin imzalanmasında ortaya çıkacak bir sorun yaratmış olursunuz.
Kullanılabilir alan mobilyayı taşır; kiralanabilir alan kirayı belirler
KAYIP FAKTÖRÜ YA DA YÜK
Mülk sahibinin, hiçbir kiracının kullanılabilir square footage’ının parçası olmayan ortak alanlardaki, lobiler, asansör boşlukları, merdiven boşlukları, ortak tuvaletler, kira kaybını yeterince karşılamak için, bazen yük (load) olarak da adlandırılan kayıp faktörünün (loss factor) hesaplanması gerekir. Kayıp faktörü, kiralanabilir alan ile kullanılabilir alan arasındaki bir orandır ve tek bir formülü vardır.
Kiralanabilir square foot eksi kullanılabilir square foot, bölü kiralanabilir square foot, kayıp faktörüne eşittir. 8,000 square foot’u kullanılabilir olan 10,000 square foot’luk bir binayı ele alın. Çıkarın: 10,000 eksi 8,000, 2,000 eder. Bölün: 2,000 bölü 10,000, .20 eder. Kayıp faktörü yüzde 20’dir.
Bir kiracının kirası hesaplanırken, kiracının ortak alanlardaki payını hesaba katmak için bu kayıp faktörü kullanılabilir alana eklenir. Yük bir ceza değildir, bir ücret de değildir. Herkesin yürüdüğü koridorun maliyetinin, o koridorda yürüyenler arasında paylaştırılmasını sağlayan mekanizmadır.
BİNA VERİMLİLİĞİ
Kayıp faktörünün madalyonun diğer yüzü bina verimliliğidir (building efficiency); bu, kullanılabilir square footage’ın kiralanabilir square footage’a oranıdır. Kullanılabilir square foot bölü kiralanabilir square foot, bina verimliliğine eşittir. Aynı binayı ele alın: 8,000 bölü 10,000, .80 eder; dolayısıyla bina yüzde 80 verimlidir.
Bu iki rakamın toplamı her zaman yüzde 100’dür, çünkü aynı katı zıt uçlardan tarif ederler. Yüzde 20 kayıp faktörü, yüzde 80 verimli bir bina demektir. Yüzde 35 kayıp faktörü, yüzde 65 verimli bir bina demektir. Bir mal sahibi size verimliliği, rakip bir mal sahibi ise kayıp faktörünü söylerse, 100’den çıkarın; aynı şeyi karşılaştırıyor olursunuz.
Verimlilik ile kayıp faktörünün toplamı yüzde 100’dür
FİYAT VERMEDEN ÖNCE NEDEN TEYİT EDERSİNİZ
Kiralanabilir ve kullanılabilir square footage’ı hesaplamak için birkaç yöntem bulunduğunu ve bunların hepsinin aynı sonucu vermediğini bilin. Bazı mülk sahipleri veya piyasalar, lobi ve tuvaletler gibi kiracıların kullandığı ortak alanları kiralanabilir square footage’ın parçası sayar, ancak yangın merdivenleri ve asansörler gibi kritik yapısal unsurların kapladığı alanı saymaz. Başka bir mülk sahibi ise kira hesaplamaları amacıyla binanın brüt square footage’ının tamamını kiralanabilir kabul edebilir.
Aynı soru kullanılabilir alan tarafında da ortaya çıkar. Alan bir iç duvarın ortasına kadar mı ölçülüyor, yoksa yalnızca duvar yüzeyine kadar mı? Küçük bir ofiste bu fark önemsizdir. Tam bir katta ise gerçek paradır. Bir müşterinin önüne bir rakam koymadan önce, her bir mülk için hesaplamanın unsurlarını anladığınızdan emin olun.
Bu ekranın asıl öğrettiği çalışma alışkanlığı budur. Ticari bir alan için kira belirtmeden önce mal sahibine veya yönetici acenteye üç soru sorun. Kullanılabilir alan nedir. Kiralanabilir alan nedir. Ve kiralanabilir alan nasıl ölçüldü. Üçüncü sorunun yanıtı belirsizse, ilk iki rakam henüz tekrarlayabileceğiniz rakamlar değildir.
NOT: Tuzak formülün yönündedir. Kayıp faktörü kiralanabilir alana böler. Bina verimliliği de kiralanabilir alana böler, ancak pay değişir: kayıp faktörü iki alan arasındaki farkı kullanır, verimlilik ise yalnızca kullanılabilir alanı kullanır. Kullanılabilir alana bölmek bunların hiçbiri olmayan bir rakam üretir ve bu rakam her zaman yanlış yanıtlardan biridir.
DİKKAT: Bir kiracıya yalnızca halı döşenebilir alanı için kira ödediğini söylemek yanlıştır ve yeni bir ticari temsilcinin söyleyebileceği en zararlı tek şeydir. Kira, kiralanabilir square footage üzerinden ödenir. Kirayı kullanılabilir rakam üzerinden belirtirseniz, fiili kira sözleşmesi vaat ettiğinizden yüksek olur ve müşteriniz sizin hatanıza dayanarak bir kira sözleşmesi imzalamış olur.
UNUTMAYIN: Bir ofisin 9,000 square foot kiralanabilir ve 7,200 square foot kullanılabilir alanı var. Kayıp faktörü nedir ve bina verimliliği nedir? Devam etmeden önce iki rakamı da söyleyin.
Kira Hesabını Yapmak
Ticari bir müşterinin sizden savunmanızı isteyeceği her rakam
Bu ekran dört hesaplamadan oluşur. Her biri hesap makinesiyle on saniye sürer ve her biri, ticari bir müşterinin sizden anında savunmanızı isteyeceği bir rakamdır. Bunları arabada yüksek sesle yapabilecek hale gelene kadar çalışın, çünkü genellikle orada sorulurlar.
KİRA BELİRTMEK: ÖNCE YILLIK, SONRA AYLIK
Çoğu piyasada yıllık temel kira tipik olarak square foot başına hesaplanır. Kira square foot başına 8 dolar olarak belirtilmişse ve alan 6,000 square foot ise, yıllık kirayı bulmak için çarpın: 8 dolar çarpı 6,000 square foot, yılda 48,000 dolar eder. Sonra aylık ödemeyi bulmak için on ikiye bölün: 48,000 dolar bölü 12, ayda 4,000 dolar eder.
Burada iki alışkanlık sizi korur. Belirtilen rakam, biri aksini söylemedikçe yıllıktır ve bu çarpımdaki square footage kullanılabilir değil, kiralanabilir alandır. Oranı yanlış alanla çarparsanız yanıt yükün tamamı kadar sapar. Yıllık bir teklifi aylık diye okursanız yanıt on iki kat sapar ve bu, bir müşterinin unutacağı türden bir hata değildir.
KAYIP FAKTÖRÜ
Bir binada 8,000 square foot’u kullanılabilir olan 10,000 kiralanabilir square foot vardır. Aradaki fark olan 2,000 square foot ortak alandır. Farkı kiralanabilir alana bölün: 2,000 bölü 10,000 eşittir .20, yani yüzde 20 kayıp faktörü. Madalyonun diğer yüzü bina verimliliğidir: 8,000 bölü 10,000 eşittir .80, yani yüzde 80 verimli bir bina.
BİR KİRACI GERÇEKTE NE ÖDER
Şimdi o binaya bir kiracı yerleştirin. 2,000 kullanılabilir square foot kiralıyor ve mal sahibi square foot başına 22 dolar 50 sent alıyor. Ortak alanlardaki payını hesaba katmak için kayıp faktörü onun kullanılabilir alanına eklenir.
Ortak alandaki payını bulmak için kullanılabilir alanı kayıp faktörüyle çarpın: 2,000 kullanılabilir square foot çarpı .20, 400 square foot ortak alan eder. Bunu kullanılabilir alanına ekleyin: 2,000 artı 400, 2,400 kiralanabilir square foot eder. Kira sözleşmesinin üzerine yazıldığı rakam bu 2,400’dür.
Sonra oranla çarpın. 22 dolar 50 sent çarpı 2,400 square foot, yıllık 54,000 dolar kira eder; bu da ayda 4,500 dolardır. Yıllık kirayı fiilen kullanabileceği alana bölün, işlem gerçek fiyatını gösterir: 54,000 dolar bölü 2,000 kullanılabilir square foot, kullanılabilir square foot başına 27 dolardır. Belirtilen oran 22.50 idi. Masa koyabileceği alan üzerindeki oran ise 27.00’dir.
Yükü ekleyin, sonra oranla çarpın
Yüzde 20 kayıp faktörü, kiracının kira ödediği her 100 square foot’un yalnızca 80 square foot’unun fiilen kullanabileceği alan olduğu anlamına gelir. Müşteri herhangi bir şey imzalamadan önce ona tam da bu sözlerle söylenmesi gereken cümle budur. Bu, mal sahibi hakkında bir şikâyet değildir. Ticari alan her yerde böyle fiyatlandırılır ve bunu anlayan bir kiracı, iki oran teklifini karşılaştırmak yerine iki binayı doğru biçimde karşılaştırabilir.
Brütü belirtin, neti açıklayın ve bir rakam söylediğiniz her seferinde müşterinin hangi rakamı kastettiğinizi bildiğinden emin olun. Ticari bir konuşmada tek başına square foot kelimesi hiçbir şey ifade etmez. Kullanılabilir square foot ile kiralanabilir square foot iki farklı şeydir ve işlemin tamamı bu farkın üzerinde durur.
TERSİNDEN HESAPLAMAK
Müşteriler rakamları size her zaman formülün istediği sırayla vermez. Bazen size kiralanabilir alan ve oran verilir ve kiracının fiilen neyi kullanabileceği sorulur. Bazen size aylık ödeme verilir ve mal sahibinin hangi oranı uyguladığı sorulur.
Bir mal sahibi square foot başına 25 dolardan 3,600 kiralanabilir square foot teklif ediyor. Çarpın: yıllık kira 90,000 dolar, aylık ödeme 7,500 dolardır. Binada yüzde 20 kayıp faktörü varsa ve mal sahibi kiralanabilir rakamı yükü kullanılabilir alana ekleyerek oluşturmuşsa, kullanılabilir alan kiralanabilir rakamın 1.20’ye bölümüdür, yani 3,000 square foot’tur. Kiracı 3,600 üzerinden ödüyor ve 3,000’i döşüyor.
Şimdi diğer yönden gidin. Bir kiracı size 2,500 kiralanabilir square foot için ayda 6,250 dolar ödediğini söylüyor. Aylık ödemeyi on iki ile çarpın: yılda 75,000 dolar. Kiralanabilir alana bölün: 75,000 bölü 2,500, square foot başına 30 dolar eder. Başka herhangi bir binayla karşılaştırmaya götürmeniz gereken rakam budur, çünkü iki binanın aynı şekilde ifade ettiği tek rakam budur.
SİZİN RAKAMINIZ İLE MAL SAHİBİNİNKİ UYUŞMADIĞINDA
Bu sık olur ve neredeyse hiçbir zaman sahtekârlık değildir. Ölçüm yöntemleri malikten malike ve piyasadan piyasaya farklılık gösterir ve aynı kata kabul görmüş iki farklı yöntemi uygulayan iki kişi iki farklı kiralanabilir rakam bulur. Bu konuda yapacağınız şey basittir ve isteğe bağlı değildir. Mal sahibine veya yönetici acenteye kiralanabilir alanın nasıl hesaplandığını ve neleri içerdiğini yazılı olarak sorun. Sonra onların arkasında durduğu rakamı belirtin ve müşterinize rakamın nereden geldiğini söyleyin.
NOT: Sınav size dört rakamdan üçünü verir ve dördüncüsünü sorar. Oran çarpı kiralanabilir alan yıllık kiradır. Yıllık kira bölü on iki aylık kiradır. Fark bölü kiralanabilir alan kayıp faktörüdür. Kullanılabilir bölü kiralanabilir verimliliktir. Soruyu okumadan önce bu dört satırı müsvedde kâğıdınıza yazın.
DİKKAT: Bir müşterinin kiralanabilir rakamını asla ezberden bir peçete üzerinde hesaplamayın. Yükü kullanılabilir alana eklemek iki adımlı bir hesaplamadır ve ilk adım, insanların atladığı bir çarpmadır. Yüzde 20 yükle iki bin kullanılabilir square foot 2,200 değil, 2,400 kiralanabilir square foot eder. Rakamı mal sahibinden yazılı olarak alın, sonra kendiniz kontrol edin.
UNUTMAYIN: Bir kiracı yüzde 15 kayıp faktörü olan bir binada square foot başına 30 dolardan 5,000 kullanılabilir square foot kiralıyor. Kiralanabilir alan, yıllık kira ve aylık ödeme nedir?
Kira Artış Maddeleri
Artış maddeleri malikin kârını korur, ve baz yıldan sonra devreye girer
Kira sözleşmeleri çoğu zaman, mal sahibinin kira süresi içinde üzerinde anlaşılan bir zamanda kirayı artırmasına izin veren bir artış maddesi (escalation clause) içerir. Bazen escalator olarak da anılan bu maddeler, mülk sahibinin kiradan elde ettiği kârı korur ve bazı durumlarda malikin beklenen getirisinin enflasyon nedeniyle aşınmasını önler. Sabit kiralı on yıllık bir kira sözleşmesi, maliyetlerin artmayacağı üzerine on yıllık bir bahistir. Kimse bu bahse girmez; bu yüzden kira sözleşmeleri onun yerine artış maddeleri içerir.
Bu ekrandaki her şey tek bir soruyu yanıtlar. Binayı işletmenin maliyeti arttığında artışı kim öder. Yanıtların işleyişi farklıdır ama hepsi aynı yere, kiracının çekine varır.
BAZ YIL
Artış maddeleri tipik olarak kira sözleşmesinde belirtilen baz yıldan (base year) sonra devreye girer. Çoğu zaman kira sözleşmesinin ilk yılı olan baz yıl, sonraki her şeyin karşısında ölçüleceği işletme giderlerini ve vergileri belirler. Referans noktasıdır. Sonraki herhangi bir yıldaki maliyetler baz yıldaki maliyetlerle karşılaştırılır ve aradaki artış yansıtılır.
Bu maliyetlere ilişkin belirli rakamları destekleyen geçmiş veriler yoksa, baz yıl kira sözleşmesinin ilk yılı olmayabilir. Yeni bir geliştirme projesindeki bir kiracı beş yıllık bir kira sözleşmesi imzalar. Yeni bir binada işletme geçmişi olmadığından, kira sözleşmesinde belirtilen baz yıl ikinci yıl olabilir; böylece kira artışları üçüncü yılda başlar. Kiracı herhangi bir artıştan önce iki yıl kazanır, mal sahibi ise tahminlere değil gerçek rakamlara dayanan bir baz yıl elde eder.
Her karşılaştırma yılındaki maliyetler, aynı giderlerin baz yıldaki maliyetiyle karşılaştırılarak bu giderlerdeki artışlar veya azalışlar hesaplanabilir. Kiracının orantılı payını hesaplanabilir kılan, baz yılın ve bu yılın fiili işletme maliyetlerinin belirlenmesidir. Üzerinde anlaşılmış bir baz yıl olmadan sonraki yılları karşılaştıracak hiçbir şey yoktur.
ORANTILI PAY
Pek çok ticari mülk, mülkün giderlerinden kendi paylarını ödemeleri beklenen tüm kiracıların paylaştığı ortak alanlar ve olanaklar içerir. Bazı kira sözleşmeleri ortak giderlerdeki bu payı, binanın toplam alanına göre orantılı (pro-rata) esasta belirler. Kiracının kullanılabilir alanı bölü binanın toplam kullanılabilir alanı, orantılı paya (pro-rata share) eşittir.
Hesaplayın. Bir kiracı 40,000 square foot’luk bir binanın 10,000 square foot’unu kullanıyor. Bölün: 10,000 bölü 40,000 eşittir .25. Kiracının orantılı payı yüzde 25’tir ve kiracının binanın ortak giderlerinin yüzde 25’ini ödemesi beklenir. Varsayımsal örnek. Binanın işletme maliyetleri baz yıl rakamının 80,000 dolar üzerindedir. 80,000 doların yüzde yirmi beşi 20,000 dolardır ve bu kiracıya düşen tutar budur.
Kiracılar ile mal sahipleri arasındaki yanlış anlamaları önlemek için baz yıl, işletme maliyetleri ve orantılı pay bir kira sözleşmesinde her zaman açıkça tanımlanmalıdır. Bu, kendi başına bir hukuki ihtiyat değildir. Bu üç rakam birlikte, kiracının ilk yıldan sonraki her yıl ne borçlu olduğunu belirleyen formüldür ve bunlardan herhangi birini belirsiz bırakan bir kira sözleşmesi, kendi içine bir anlaşmazlık yerleştirmiştir.
Baz yıl, işletme maliyetleri, orantılı pay
YANSITMALAR VE GİDER TAVANI
Birçok kira sözleşmesi, mal sahiplerinin işletme maliyetlerindeki beklenmedik artışları kiracılara yansıtmasına izin verir. Bu ücretlere yansıtma (pass-through) denir. Bir kira sözleşmesi, mal sahibinin işletme maliyetlerini square foot başına azami bir orana veya belirli işletme giderlerinin azami bir dolar tutarına kadar üstlenmeyi kabul ettiğini, geri kalanının ise kiracılara yansıtılacağını öngörebilir.
Teoride kiracılar, mal sahiplerinin yansıtabileceği sınırsız sayıda ek gidere maruz kalabilir. Yansıtma maddesinin yarattığı risk budur ve uzun süreli bir kira sözleşmesindeki kiracının bunu öngörmesinin hiçbir yolu yoktur. Bu yüzden kiracılar çoğu zaman gider yükümlülüklerine bir üst sınır koyan bir kira maddesi müzakere eder. Bu maddeye gider tavanı (expense cap veya expense ceiling) denir ve kiracının ucu açık bir yansıtmaya verdiği yanıttır.
VERGİ EŞİĞİ
Sigorta ve değere dayalı (ad valorem) emlak vergileri çoğu zaman diğer işletme giderleriyle aynı şekilde ele alınır. Kira sözleşmesindeki ayrı bir madde, malikin emlak vergilerine katkısının durduğu, müzakere edilmiş bir tutara atıfta bulunabilir. Emlak vergileri square foot başına 4 dolar ve malikin eşiği square foot başına 3 dolar ise, malik square foot başına 3 dolar öder ve kiracılar bunun üzerindeki square foot başına 1 doları öder.
Bir kiracıyı bu maddeye tabi kılın. 2,400 kiralanabilir square foot’u olan bir kiracı, eşiğin üzerinde square foot başına 1 dolar öder; bu da yıllık 2,400 dolar ya da kiraya eklenen ayda 200 dolardır. Sigorta da sıklıkla kendi eşiğiyle aynı şekilde ele alınır. Kiracının kirası istikrarlıdır. Kiracının toplam kullanım maliyeti ise istikrarlı değildir ve ikisi arasındaki farkı ölçen vergi eşiğidir (tax stop).
KADEMELİ ARTIŞLAR
Müzakere edilmiş sözleşmesel kademeli artışta (step veya bump increase), temel kiranın, fiili işletme giderlerine ne olursa olsun, önceden belirlenmiş müzakere edilmiş bir yüzde veya önceden belirlenmiş bir dolar tutarı kadar kademeli olarak artması planlanır. Bu düzenleme kademeli kira sözleşmesi (graduated lease) olarak da bilinir. Artışlar genellikle kira sözleşmesinin her yıl dönümünde veya her takvim yılının başında yürürlüğe girer.
Kademeli artış, bu ekranda önceden bilinebilen tek artış maddesidir. Varsayımsal örnek. Bir kiracı yüzde 3 yıllık kademeyle yılda 54,000 dolardan sözleşme imzalar. İkinci yıl 54,000 çarpı 1.03, yani 55,620 dolardır. Üçüncü yıl 55,620 çarpı 1.03, yani 57,288 dolar 60 senttir. Her iki taraf da bu rakamları imza günü yazıya dökebilir.
Bu kesinliğin bilinmeye değer bir finansman sonucu vardır. Mal sahipleri çoğu zaman kredi verenlerin, endeksli artış yöntemlerinin dalgalanmalarına kıyasla kademeli artışların gelir kesinliğine sahip binaları finanse etmeye daha istekli olduğunu görür. Bir binayı değerlendiren kredi veren, yedinci yılda gelirin ne olacağını bilmek ister ve kademeli bir çizelge bu soruyu yanıtlar.
ENDEKSLİ KİRA SÖZLEŞMELERİ VE CPI
Ticari kiralama piyasasında sıklıkla kullanılan bir düzeltme mekanizması, artış maddesini piyasadaki değişikliklere dayanan ve kolayca erişilebilen bir endekse bağlamaktır. En yaygın kullanılan endeks, genellikle CPI olarak kısaltılan Consumer Price Index’tir (Tüketici Fiyat Endeksi). CPI, United States Bureau of Labor Statistics (ABD Çalışma İstatistikleri Bürosu) tarafından aylık olarak yayımlanan bir endekstir ve birçok kişi tarafından ABD’deki temel enflasyon göstergesi olarak kabul edilir.
CPI hesaplamaları Amerika Birleşik Devletleri’nin tamamı için ve bölgeler, eyaletler, hatta tek tek piyasalar için yapılır; dolayısıyla bir kira sözleşmesi, kiracının ekonomisini fiilen tanımlayan endekse bağlanabilir. Kira artışlarını CPI’daki artış veya azalışa dayandırarak mal sahipleri ve kiracılar, doların değerine ne olursa olsun, kira sözleşmesinin başında ödenen kira tutarının efektif satın alma gücünü koruyacağından makul ölçüde emin olabilir.
PORTER’S WAGE ARTIŞI
Porter’s Wage Escalation Formula (kapıcı ücreti artış formülü) New York City’deki birçok binada kullanılır ve bu ekranda bu eyalete özgü olan tek artış maddesidir. Kira artışını, porter olarak adlandırılan bina temizlik ve bakım personelinin ücretlerine bağlar. Formül, porter’ların saatlik ücretlerindeki belirli bir artış karşılığında kiracının kirasının square foot başına belirli bir tutar artacağını öngörür.
Mantığı şudur: hizmet verilen bir ofis binasında işgücü en büyük tek işletme maliyetidir; bu yüzden porter ücret oranı, binayı işletmenin toplam maliyeti için makul bir göstergedir. New York City’de ofis kira sözleşmesi imzalayan bir kiracı bu maddeyle karşılaşmayı beklemeli, güncel porter ücret oranının ne olduğunu sormalı ve bu oran her artış biriminde yükseldiğinde square foot başına kiraya ne olacağını sormalıdır.
Porter’s wage formülünün CPI maddesiyle ortak yönüne ve ondan nasıl ayrıldığına dikkat edin. Her ikisi de özünde endeksli kira sözleşmeleridir, çünkü ikisi de kirayı taraflardan hiçbirinin kontrol etmediği dışsal bir rakama bağlar. CPI bir ekonominin genelindeki fiyatları ölçer. Porter’s wage ise bu tek binanın kendi hizmet sözleşmesindeki işgücünün maliyetini ölçer. İkincisi mal sahibinin fiili maliyetlerine daha yakındır; New York City mal sahiplerinin onu tercih etmesinin nedeni budur ve eyalet dışından gelen bir kiracının daha önce hiç görmemiş olacağı madde de odur.
ARTIŞ MADDELERİNİ BİR ARAYA GETİRMEK
Tek bir ticari kira sözleşmesi genellikle bunlardan birkaçını aynı anda içerir ve bunlar üst üste biner. Bir kiracı, aynı yıl içinde ve hepsi ayrı kalemler olarak, temel kira üzerinde kademeli bir artış, baz yılın üzerindeki işletme giderlerinden orantılı bir pay, bir tavana tabi bir yansıtma ve bir eşiğin üzerindeki vergilerden bir pay ödüyor olabilir. Bir alanın toplam kullanım maliyetinin hiçbir zaman kira teklifi olmamasının ve iki binayı karşılaştırmanın ilk rakamı değil tüm yapıyı karşılaştırmak anlamına gelmesinin nedeni budur.
Dolayısıyla pratik talimat bir formül değil, bir soru listesidir. Baz yıl nedir ve neden o yıl? Orantılı payım nedir ve nasıl hesaplandı? Neler yansıtılabilir ve bunun bir tavanı var mı? Bir vergi eşiği veya sigorta eşiği var mı ve hangi rakamda? Temel kira kademeli artıyor mu ve ne kadar? Herhangi bir şey bir endekse veya porter’s wage’e bağlı mı? İmzadan önce sorulan altı soru; yanıtları da gerçek kiradır.
NOT: İki artış maddesi birbirine benzer ama aynı değildir. Kademeli (step veya bump) artış, giderlerin fiilen ne yaptığından bağımsız olarak kirayı sabit bir yüzde veya dolar tutarı kadar artırır. Endeksli kira sözleşmesi ise kirayı endeks ne yaptıysa o kadar artırır. Kademe kesindir ama yanlış olabilir. Endeks gerçeği izler ama öngörülemez.
DİKKAT: Temel kira üzerinde sıkı pazarlık yapıp artış maddesini okumadan imzalayan bir kiracı, kira sözleşmesindeki en küçük rakam için pazarlık yapmıştır. On yıllık bir süre boyunca artış maddeleri çoğu zaman başlangıç kirasından daha fazla parayı hareket ettirir. Her seferinde baz yılı, orantılı payı, yansıtma ifadesini, tavanı ve eşiği sorun.
UNUTMAYIN: Bir kiracı 32,000 square foot’luk bir binanın 8,000 square foot’unu kullanıyor. Orantılı pay nedir? Ardından bir fiyat endeksine değil bir ücret oranına bağlı olan New York City artış maddesini söyleyin.
Ticari Komisyonlar
Kapanışta ya da taksitle ödenir, türü, tutarı ve zamanlaması her zaman pazarlığa açıktır
Sabit ya da yerleşik komisyon tarifeleri yoktur. Hatta bir grup gayrimenkul uygulayıcısının standart bir komisyon tarifesi oluşturmaya yönelik her girişimi veya çabası, antitröst (antitrust) yasalarının ihlali olarak yorumlanır. Kural budur; konut uygulamasına nasıl uygulanıyorsa ticari uygulamaya da tam olarak öyle uygulanır ve bu ekrandaki en ciddi konudur.
Kuralı gerçekte neyi yasakladığına göre okuyun; yasaklanan rakam değil, anlaşmadır. Tek bir aracılık firması dilediği oranları belirleyebilir. Hiçbir rakipler grubunun yapamayacağı şey ise ne alacakları konusunda kendi aralarında anlaşmak, grubun uyacağı tavsiye niteliğinde bir tarife yayımlamak ya da birbirlerini ortak bir orana zorlamaktır. Bir meslek grubu kahvaltısında elden ele dolaştırılan ve herkesin benimsemesi istenen basılı bir tarife, antitröst yasalarının tam da yazılma nedeni olan davranıştır.
Ticari gayrimenkulde ücretler işlem kapandığında veya uzun süreli bir kira sözleşmesinde olduğu gibi taksitler halinde ödenebilir. Ücretin türü ve tutarı ile ödeme takvimi her zaman pazarlığa açıktır ve bunların müzakere edilmesi işi üstlenmenin bir parçasıdır. İşlem bitene kadar ücretinin nasıl ödeneceğini hiç konuşmayan ticari bir temsilci, kendi sözleşmesinin en önemli koşulunu şansa bırakmıştır.
Hiçbir grup bir oran tarifesi belirleyemez
TİCARİ SATIŞTA KOMİSYON
Sabit yüzde, lisans sahiplerinin çoğunun zaten bildiği düzenlemedir. Müzakere edilen komisyon oranı, mülkün fiili satış fiyatına uygulanır. Satış fiyatı çarpı komisyon oranı komisyona eşittir. Bu formülde ticari işlerde değişen hiçbir şey yoktur; değişen yalnızca üzerinde işlem yaptığı rakamların büyüklüğüdür.
Kademeli yüzde, oranı mülkün satış fiyatına göre ayarlar; böylece fiyat yükseldikçe oran kademeli olarak düşer. Bir tarife şöyle olabilir: ilk 500,000 dolar için yüzde 7, sonraki 500,000 dolar için yüzde 6 ve 1 milyon doların üzerindeki her şey için yüzde 5. Varsayımsal örnek; bu tarife 1.4 milyon dolarlık bir satışa uygulanıyor. 500,000 doların yüzde yedisi 35,000 dolardır. Sonraki 500,000 doların yüzde altısı 30,000 dolardır. Kalan 400,000 doların yüzde beşi 20,000 dolardır. Bunları toplayın: toplam komisyon 85,000 dolardır; bu da fiyatın tamamı üzerinden yaklaşık yüzde 6.07 karma bir orana denk gelir.
Kademeli bir tarifeyi katmanlar halinde hesaplarsanız basit kalır. Fiyatın tamamına tek bir oran uygularsanız her seferinde yanılırsınız. Bu örneğe bakan bir satıcı, üst katmanlarda oranın neden düştüğünü sorabilir; yanıt şudur: bir mülkü satmanın emeği, fiyatıyla aynı ölçüde artmaz.
Sabit ücret, belirli gayrimenkul hizmetlerinin yerine getirilmesi karşılığında ödenen belirlenmiş bir dolar tutarıdır. Ücretin ödenmesi için ücret düzenlemesi genellikle işlemin başarıyla tamamlanmasını gerektirir. Ücret fiyatla birlikte değişmez; bu, bilinen bir maliyet isteyen müşteriye de işin neye mal olacağını bilen brokera da uyar.
Avans (retainer) veya saatlik ücret, konut uygulamasından gelenleri şaşırtan düzenlemedir. Peşin ödenen bir avans veya belirli görevleri yerine getirmek için çalışılan saatlere dayanan bir ücret, işlemler kapanmasa bile ödenebilir. Bu hukuka uygundur ve ticari işlerde olağandır. Üç county’ye yayılan altı aylık bir saha araması yürütmesi için bir broker tutan depo kullanıcısı aramayı satın almaktadır ve kullanıcı sonunda bir şey satın alsın ya da almasın, broker bu aramayı yürüttüğü için ücret almaya hak kazanır.
TİCARİ KİRALAMADA KOMİSYON
Toplu ödeme komisyonu (lump sum commission), kira sözleşmesinin akdedildiği, yani hem mal sahibi hem de kiracı tarafından imzalandığı anda veya kiracının kiralanan yeri kullanmaya başlamasıyla ödenir. Bu komisyon çoğu zaman, toplam kira tutarı (aggregate lease amount) olarak bilinen kira sözleşmesinin toplam kira değerinin bir yüzdesine dayanır.
Varsayımsal örnek. Bir kiracı square foot başına 22 dolar 50 sentten 2,400 kiralanabilir square foot için beş yıllık bir kira sözleşmesi imzalıyor. Yıllık kira 54,000 dolardır; dolayısıyla beş yıl boyunca toplam kira tutarı 270,000 dolardır. Toplam kira tutarının yüzde 4’ü olarak müzakere edilen bir komisyon 10,800 dolardır. Süreyi on yıla çıkarın, toplam iki katına çıkar; uzun süreli kiralamalarda komisyonların tek seferde değil çoğu zaman taksitle ödenmesinin nedeni budur.
Square foot başına ücret, komisyonu kiralanan alanın square foot’u başına bir dolar tutarına dayandırır. Götürü ücret (flat fee), square footage’dan bağımsız olarak alanın kiralanması için ödenen sabit bir dolar tutarıdır. Tedarik ücreti (procurement fee) ise tipik olarak bir kiracıya alan bulunması için ödenen ücrettir. Tedarik ücretleri çoğu zaman sabit ücretlerdir, ancak yüzdeye dayalı da olabilirler.
İŞE BAŞLAMADAN ÖNCE NELERİ NETLEŞTİRMELİSİNİZ
İş başlamadan önce üç şey yazılı olarak kararlaştırılır. Bunun ne tür bir ücret olduğu: yüzde, sabit, square foot başına, avans veya bunların bir bileşimi. Tutarın veya oranın ne olduğu. Ve ne zaman ödeneceği; uzun süreli bir kira sözleşmesinde bu, imzada tek bir ödeme yerine yıllara yayılan bir taksit takvimi olabilir.
Bu üçünü netleştirmeden bırakırsanız, aylarca süren işi bir el sıkışmaya dayanarak yapmış olursunuz. Üçünü de doğru belirlerseniz ücret konuşması müzakere başlamadan biter; ticari bir müşteri de onun orada olmasını tercih eder.
NOT: Antitröst sorusu sınavda bir kural olarak değil, bir sahne olarak karşınıza çıkar. Tavsiye niteliğinde bir komisyon tarifesi dolaştıran, bir taban oran üzerinde anlaşan veya birbirini fiyat kırmayı bırakmaya teşvik eden bir broker grubu antitröst ihlali yapmaktadır. Tarifeye tavsiye denmesi, mülkün ticari olması ya da kimsenin bir şey imzalamamış olması bunu hukuka uygun hale getirmez.
DİKKAT: İşlem kapansa da kapanmasa da ödenecek bir avans hukuka uygundur, olağandır ve uygunsuz bir şeyle kolayca karıştırılır. Onu hukuka uygun kılan, açıklanmış olması, yazılı olarak kararlaştırılmış olması ve fiilen yerine getirilmiş hizmetler için ödenmesidir. Onu sorunlu kılacak olan ise bir anlaşma olmadan talep edilmesi veya kimsenin yapmadığı bir iş için talep edilmesidir.
UNUTMAYIN: Ticari bir satış komisyonunun yapılandırılabileceği dört yolu ve bir kiralama komisyonunun yapılandırılabileceği dört yolu söyleyin. Ardından dolaştırılan bir komisyon tarifesini neyin hukuka aykırı kıldığını tek bir cümleyle söyleyin.
Oturum Özeti
Bölüm 19’dan yanınızda götürmeniz gereken altı şey
Bu bölümü altı fikir bir arada tutar. Altısını da bakmadan söyleyebiliyorsanız, teste ve ardından gelen sorun tespit etme vakasına hazırsınız.
TEK ALAN, TEK ANLAM
Ticari gayrimenkul ve yatırım gayrimenkulü aynı şeyi ifade eder: yatırım amacıyla kullanılan mülk. Tanım binanın biçimini değil alıcının niyetini izler; dolayısıyla getiri sağlamak için satın alınan tek ailelik bir ev ticari gayrimenkuldür, içinde oturmak için satın alınan aynı ev ise değildir. Neredeyse her tür mülk ticari olabilir: yapısız arazi, konut mülkleri, ofis binaları, perakende, sanayi ve imalat mülkleri ve karma kullanımlı binalar. Lisanslı temsilcilerin yalnızca yaklaşık ondan ikisi bu alanda çalışır; bu da alanı kapıları ardına kadar açık bir uzmanlık alanı olarak bırakır.
ÖZEL LİSANS YOK
Ticari gayrimenkul alanında çalışmak özel bir lisans veya özel bir eğitim gerektirmez. New York broker veya salesperson lisansı her şeyi kapsar ve pratikte her tür gayrimenkulün aracılığına izin verir. Acentelik hukukunun, sözleşmeler hukukunun, taşınmaz hukukunun, lisans hukukunun ve medeni haklar ile adil konut hukukunun temel hükümleri ticari ve konut uygulamasında neredeyse aynıdır. Civil Rights Act of 1866 (1866 tarihli Medeni Haklar Kanunu), Amerika Birleşik Devletleri’ndeki herhangi bir mülk işleminde kamusal ve özel ırk ayrımcılığını yasaklar ve taşınmaz ya da taşınır, konut ya da ticari, yapılı ya da yapısız tüm mülkleri kapsar. Federal Fair Housing Act, konut mülklerine, konut yapımına yönelik boş araziye ve dörtten fazla birimli apartman kompleksleri gibi ticari konutlara uygulanır. Americans with Disabilities Act, özellikle erişilebilirlik ve uyarlama bakımından ticari mülkler üzerinde muazzam bir etkiye sahiptir.
HER MÜLK TÜRÜNÜ BİLİN
Yapısız arazi önce konum, sonra imar, çevre ve topografya bakımından analiz edilir ve en iyi ve en verimli kullanımına göre değerlenir: fiziksel olarak mümkün, finansal olarak uygulanabilir, yasal olarak izin verilen ve azami verimli olması koşuluyla en yüksek bugünkü değeri sağlayan yasal kullanım. Bir arazi alıcısı bir haklar demeti edinir ve satıcı yalnızca hâlâ elinde tuttuğunu devreder; dolayısıyla yıllar önce satılmış maden hakları, sonraki bir fee simple satın almayla asla geçmez. Konut yatırımı, ya yüzde 100 dolu ya da yüzde 100 boş olan tek ailelik evlerden iki ila dört birimli binalara ve büyük çok aileli mülklere kadar uzanır. Ofis binaları A Sınıfından D Sınıfına kadar derecelendirilir ve sınıf yerel bir değerlendirmedir. Perakende, strip center’dan süper bölgesel AVM’ye kadar uzanır ve küçük mağazalara trafik yaratan ana kiracılar etrafında düzenlenir. Sanayi mülkleri zemin yükü, tavan yüksekliği, serbest açıklık, rampalar ve ulaşım erişimi bakımından değerlendirilir, neredeyse her zaman bir çevresel etki beyanı gerektirir ve çoğu zaman NIMBY muhalefetiyle karşılaşır. Karma kullanımlı binalar yerel imar çerçevesinde kullanımları birleştirir ve loft kirasının bitmiş alanın kirasından düşük olmasının nedeni loftun bitirilmemiş iç mekânıdır.
SAHİP OLMAK YA DA KİRALAMAK
Sahip olmak vergi tasarrufu, gelir, değer artışı ve kontrol getirir; buna karşılık sermaye harcaması, finansman, sorumluluk, yönetim, uyum ve esneklik eksikliği vardır. Kiralamak esneklik, hareketlilik, daha düşük peşin nakit, istikrarlı maliyetler ve daha az yönetim meşgalesi getirir; buna karşılık değer artışı yoktur, kontrol sınırlıdır, vergi avantajı sınırlıdır, sözleşmesel cezalar vardır ve square foot başına toplam maliyet çoğu zaman sahip olmayı aşar. Kullanım amaçlı alıcı, işletmesi için bir yuva arayan malik-kullanıcıdır ve alana, konuma ve büyüme payına değer verir. Yatırımcı parasını daha fazla para kazanacağı yere koyar ve getiriye, boşluk oranlarına ve gelir akışına değer verir. Sat ve geri kirala ikisine birden hizmet eder ve yalnızca düz bir satın alma veya düz bir kiralama sunan temsilci müşterinin seçeneklerini çok erken daraltmış olur.
KİRA SÖZLEŞMESİ YELPAZESİ
Yelpaze, mal sahibinin mülkiyet giderlerini ödediği ve daha yüksek kira aldığı, tam hizmetli de denen brüt kira sözleşmesinden, kiracının temel kiraya ek olarak vergileri, sigortayı ve ortak alan bakımını ödediği ve square foot başına kiranın daha düşük olduğu, mutlak net de denen triple net kira sözleşmesine kadar uzanır. Single net üç giderden herhangi biridir, net-net herhangi ikisidir, net-net-net üçünün hepsidir ve ipotek anaparası ile faizi hiçbir zaman kiracıya geçmez. Yüzde kira sözleşmesi, kırılma noktasının üzerindeki brüt satışlardan bir pay ekler ve kırılma noktası temel kiranın aşım oranına bölümüdür. Arsa kira sözleşmesi yalnızca araziyi kiralar; genellikle mutlak net esasına dayanır ve genellikle iyileştirmeleri finanse edip amortismana tabi tutmaya yetecek kadar uzundur; süre sonunda arazi ve üzerine inşa edilen bina arazi sahibine geri döner. Adıyla bilinmesi gereken maddeler: kullanım, attornment, estoppel, sıra değiştirme ve rahatsız etmeme, ön alım hakkı, altyapı sayaç düzeni ve good-guy eki. Ve bir kira sözleşmesinden dört çıkış yolu: kapatmak, satın alarak çıkış, asıl kiracıyı tamamen sorumlu bırakan alt kiralama ve devralan temerrüde düşerse asıl kiracıya yine de uzanabilen devir.
ÖLÇ, SONRA ARTIR
Kira brüt, yani kiralanabilir square footage üzerinden belirtilir ve ödenir; bu alan kiracının lobiler, koridorlar, asansörler, tuvaletler ve merdiven boşluklarındaki payını içerir. Kullanılabilir, net veya halı döşenebilir square footage, kiracının kendi duvarları içindeki alandır. Kayıp faktörü, kiralanabilir eksi kullanılabilir bölü kiralanabilirdir; bina verimliliği ise kullanılabilir bölü kiralanabilirdir; dolayısıyla yüzde 20 kayıp faktörü yüzde 80 verimli bir binayı tarif eder. Kira sözleşmesinin üzerine yazıldığı kiralanabilir alanı bulmak için yük kullanılabilir alana eklenir. Artış maddeleri baz yıldan sonra başlar ve kiracının giderlerdeki orantılı payını, bir gider tavanıyla sınırlanan yansıtmaları, bir vergi veya sigorta eşiğini, kademeli kira sözleşmesi oluşturan sabit kademeli artışları, Consumer Price Index’e bağlı endeksli kira sözleşmelerini ve New York City’deki birçok binada porter’s wage artış formülünü içerir. Komisyonlar her biçimde işlem bazında müzakere edilir ve hiçbir uygulayıcı grubu bir tarife belirleyemez.
Altı fikir ve bunların altındaki üç formül
ARTIK SİZE AİT OLAN TERİMLER
Listeyi gözden geçirin ve her kelimeye bir his değil bir tanımın bağlı olduğunu kontrol edin. En iyi ve en verimli kullanım (highest and best use). Çekme mesafesi (setback). Kat alanı oranı (floor area ratio). Haklar demeti (bundle of rights). Ana kiracı (anchor tenant). Serbest açıklık (clear span). Zemin yükü (floor load). Loft. Kullanım amaçlı alıcı (amenity purchaser). Yatırımcı (investor). Sat ve geri kirala (sale-and-leaseback). Brüt kira sözleşmesi (gross lease). Değiştirilmiş brüt (modified gross). Net, net-net, net-net-net, mutlak net (absolute net). Ortak alan bakımı (common area maintenance). Yüzde kira sözleşmesi (percentage lease). Kırılma noktası (breakpoint). Aşım (overage). Arsa kira sözleşmesi (ground lease). Kullanım maddesi (use clause). Attornment. Estoppel. Sıra değiştirme (subordination). Rahatsız etmeme (nondisturbance). Ön alım hakkı (right of first refusal). Good-guy maddesi (good-guy clause). Alt kiralama (sublease). Devir (assignment). Kiralanabilir square footage (rentable square footage). Kullanılabilir square footage (usable square footage). Kayıp faktörü (loss factor). Bina verimliliği (building efficiency). Baz yıl (base year). Orantılı pay (pro-rata share). Yansıtma (pass-through). Gider tavanı (expense cap). Vergi eşiği (tax stop). Kademeli artış (step increase). Kademeli kira sözleşmesi (graduated lease). Endeksli kira sözleşmesi (index lease). Consumer Price Index. Porter’s wage artışı (porter’s wage escalation). Toplam kira tutarı (aggregate lease amount). Tedarik ücreti (procurement fee).
Bu bölümün amacı buydu. Ticari gayrimenkul hukuku neredeyse tamamen konut uygulamasından zaten bildiğiniz hukuktur. On lisans sahibinden sekizini bu alanın dışında tutan şey yukarıdaki listeydi ve siz az önce listenin tamamından geçtiniz.
SIRADA NE VAR
Bölüm 20, DOS Subject 16’nın diğer yarısını ele alır ve rakamlara döner. Bir yatırımcının neden gayrimenkulü seçtiği. Risk ve nereden kaynaklandığı. Likidite ve pazarlanabilirlik ve gayrimenkulün neden likit olmadığı. Kaldıraç ve borç alınan paranın bir getiriyi nasıl daha büyük bir getiriye ya da bir zarara dönüştürdüğü. Ardından nakit akışı modelinin kendisi: yeniden düzenlenmiş gelir ve gider tablosu, net işletme geliri, borç servisi, vergi öncesi ve vergi sonrası nakit akışı, kapitalizasyon oranları ve gelir-oran-değer ilişkisi ve hepsinin arkasında çalışan amortisman indirimi.
İki bölüm tek bir cümlede birleşir. Bölüm 19 size mülkün ne olduğunu ve kira sözleşmesinin nasıl yazıldığını öğretti. Bölüm 20 size mülkün ne kazandırdığını ve yatırımın ne değerde olduğunu öğretir. İlk yarıyı bilen bir temsilci bir binayı tarif edebilir. İki yarıyı da bilen bir temsilci ise müşterisine binayı satın alıp almaması gerektiğini söyleyebilir.
NOT: Bu bölümdeki üç hesaplama, neredeyse her ticari soru setinde karşınıza çıkar. Kayıp faktörü, kiralanabilir eksi kullanılabilir bölü kiralanabilire eşittir. Kırılma noktası, temel kiranın aşım oranına bölümüne eşittir. Orantılı pay, kiracının alanının binanın alanına bölümüne eşittir. İlk soruyu okumadan önce üç formülü yazın.
DİKKAT: Uygulamada en sık ters söylenen iki olgu bu ekrandadır. Triple net kiracısı vergileri, sigortayı ve CAM’i öder; mal sahibi değil. Ve bir arsa kira sözleşmesinin sonunda bina, onu inşa eden kiracıya değil, arazi sahibine geçer. Teste girmeden önce ikisini de bir kez doğru biçimde yüksek sesle söyleyin.
UNUTMAYIN: Bu altı fikirden hangisini şu anda, not almadan, telefonda bir müşteriye açıklayamazsınız? Teste girmeden önce o ekrana geri dönün.
HÂKİM SİZ OLUN · SORUN TESPİT ETME ALIŞTIRMASI
Garment District Kumarı
Bu ekrana kadar her şey kurallardı. Bu ise ticari uygulamanın kuralların sizin yerinize yapmadığı kısmıdır.
Bu işte kimse size üzerine etiket yapıştırılmış bir ihlal vermez. Size çoğu olağan olan bir dosya verilir ve beceri, olağan olmayan tek olguyu fark etmektir. Ticari işlerde fark etmek konut işlerinden daha zordur; çünkü hataların yarısı aritmetiktir ve aritmetik kendinden emin görünür. Yanlış bir kırılma noktası ile doğru bir kırılma noktası aynı yazı tipiyle basılır.
TİCARİ BİR OLAY ÖRGÜSÜ NASIL ÇALIŞILIR
Hikâyeyi bir kez, elinizde kalem olmadan, hikâye olarak okuyun. Sonra kalemle yeniden okuyun ve birinin bir kural ifade ettiği, bir rakam söylediği veya bir vaatte bulunduğu her yeri işaretleyin. Henüz bunlardan herhangi birinin yanlış olup olmadığına karar vermeyin. Sadece işaretleyin. Sorunları kaçıran öğrencilerin çoğu, ilk okumada yargılamaya başlayıp okumayı bıraktıkları için kaçırır.
Ardından işaretlediklerinizin üzerinden şu sırayla dört tur geçin. Dört tur bir turdan uzun sürer ve daha fazlasını bulur; çünkü her tur farklı türde bir hata arar ve hiçbiri diğerleri yüzünden dikkatini dağıtmaz.
Birincisi, lisans ve medeni haklar turu. Biri bir belgeye sahip olduğunu iddia etti mi? Birinin kararı bir müşterinin veya temsil edilmeyen tarafın ırkına ya da korunan başka herhangi bir özelliğine mi dayandı? Biri bir medeni haklar veya erişilebilirlik yasasının ticari mülke uygulanmadığını söyledi mi? 1866 tarihli Kanun, taşınmaz ya da taşınır, konut ya da ticari, yapılı ya da yapısız tüm mülkleri kapsar. ADA en ağır biçimde, özellikle erişilebilirlik ve uyarlama bakımından ticari mülke düşer. Ve New York’ta kimsenin sahip olabileceği bir ticari yetki belgesi yoktur.
İkincisi, aritmetik turu. Hikâyedeki her rakamı hesap makinesiyle kendiniz yeniden hesaplayın ve kendi rakamınızı onlarınkinin yanına yazın. Kiralanabilir, kullanılabilir artı yüke eşittir. Kırılma noktası, temel kiranın aşım oranına bölümüne eşittir. Kayıp faktörü, kiralanabilir eksi kullanılabilir bölü kiralanabilire eşittir. Orantılı pay, kiracının alanının binanın alanına bölümüne eşittir. Hikâyedeki bir rakam siz hesapladığınızda tutmuyorsa, bu bir yuvarlama farkı değildir. Sorun odur.
Aritmetik turunun öğrencilerin atladığı ikinci bir yarısı vardır. Bir rakam tutmadığında, hangi yöne saptığını sorun. Fazla küçük bir rakam genellikle birinin bölmesi gereken yerde çarptığı anlamına gelir. Fazla büyük bir rakam genellikle birinin bir oranı yanlış tabana uyguladığı anlamına gelir. Hatanın yönünü adlandırmak, çiğnenen kuralı adlandırmanın yoludur ve notlandırılan bir yanıt kuralı ister.
Üçüncüsü, kira yapısı turu. İmzalanan kira sözleşmesine göre kim neyi öder? N’leri sayın. Sürenin sonunda ne olur? Bir devirden sonra kim sorumlu kalır? Bir hak gerçekte ne zaman kullanılabilir? Bunların her biri bu bölümdeki tek cümlelik bir kuraldır ve her biri, kulağa güven verici gelecek şekilde tersinden ifade edilebilir. Bir kiracıyı rahatlatan ifade, ilk kontrol edilmesi gereken ifadedir.
Dördüncüsü, para ve yükümlülük turu. Brokera nasıl, kim tarafından ve hangi anlaşmaya göre ödeme yapılıyor? Biri fiyat konusunda rakipleriyle anlaştı mı? Biri bir alıcıya satıcının gerçekte sahip olduğundan fazlasını aldığını söyledi mi? Son sorunlar genellikle ücret ve haklar demetinde saklıdır; çünkü bunlar hikâyenin ortasında değil kenarlarında durur.
Önce işaretleyin, sonra yargılayın
İYİ BİR YANIT NASIL YAZILIR
Sorun tespit etmeye yönelik bir yanıtın dört bölümü vardır ve biçimi ihtiyaç duymadan önce çalışmaya değer. Olgu. Kural. Olgunun kuralı neden çiğnediği. Ve lisans sahibinin bunun yerine ne yapması gerektiği. İlk bölümü atlarsanız hukuku ezberden okumuş olursunuz. Son bölümü atlarsanız kendinize hiçbir şey öğretmeden eleştirmiş olursunuz.
İşte bu biçim, aşağıdaki vakada bulunmayan varsayımsal bir örnek üzerinde çalışılmış haliyle; böylece hiçbir şey ele verilmiyor. Bir salesperson, square foot başına 30 dolar olarak belirtilen, 4,000 kullanılabilir square foot’luk ve yüzde 25 kayıp faktörlü bir ofisin bir ofis kiracısına yılda 120,000 dolara mal olacağını söylüyor.
Olgu: salesperson belirtilen oranı kullanılabilir alanla çarptı. Kural: kira kiralanabilir square footage üzerinden hesaplanır ve kiralanabilir alanı bulmak için yük kullanılabilir alana eklenir. Neden çiğniyor: 4,000 kullanılabilir çarpı .25, 1,000 square foot ortak alan eder; dolayısıyla kiralanabilir alan 5,000 square foot’tur ve 5,000 çarpı 30 dolar yılda 150,000 dolar eder. Teklif kirayı yılda 30,000 dolar, beş yıllık bir sürede ise 150,000 dolar eksik göstermiştir. Ne yapılmalıydı: salesperson kiralanabilir rakamı mal sahibinden yazılı olarak almalı, yük hesaplamasıyla kontrol etmeli ve kullanılabilir rakamı ayrıca açıklayarak kiralanabilir rakamı belirtmeliydi.
Dört cümle. Bir olgu, bir kural, bir hesaplama, bir düzeltme. Bulduğunuz her sorunu bu biçimde yazın; blöf yapamayacağınızı göreceksiniz, çünkü hesaplama ya tutar ya tutmaz.
BAŞLAMADAN ÖNCE BİR ALIŞTIRMA
Vakayı okumadan önce bu beş hesaplamayı hazırlıksız yapın. Vakanın sizden kontrol etmenizi isteyeceği konuların aynısını farklı rakamlarla kapsarlar. Kâğıt üzerinde yapın. Okurken takip edebildiğiniz bir hesaplama, yapabildiğiniz bir hesaplama değildir.
Bir. Bir kiracı yüzde 25 kayıp faktörlü bir binada 3,000 kullanılabilir square foot kiralıyor. Ortak alandaki payı 3,000 çarpı .25, yani 750 square foot’tur; dolayısıyla kiralanabilir alan 3,750 square foot’tur. Square foot başına 40 dolardan yıllık kirası 150,000 dolar, aylık kirası 12,500 dolardır. Yıllık kirayı kullanılabilir alanına bölün; 40 olarak belirtilen bir alan için kullanılabilir square foot başına 50 dolar ödemektedir.
İki. Bir perakende kiracısı yüzde 6 aşımla yıllık 120,000 dolar temel kira ödüyor. Kırılma noktası 120,000 bölü .06, yani 2,000,000 dolardır. 2.3 milyon dolarlık brüt satışta aşım 300,000 çarpı .06, yani 18,000 dolardır ve kiracının o yılki toplam kirası 138,000 dolardır. Kırılma noktasını tersinden hesaplayarak kontrol edin: 2,000,000 doların yüzde 6’sı 120,000 dolardır; bu da temel kiraya eşittir. Bölme doğruydu.
Üç. Bir kiracı 24,000 square foot’luk bir binanın 6,000 square foot’unu kullanıyor; dolayısıyla orantılı pay 6,000 bölü 24,000, yani yüzde 25’tir. Emlak vergileri square foot başına 5 dolar, eşik ise 4 dolardır; bu yüzden bu kiracı kiralanabilir square foot başına 1 dolar öder; bu da yıllık 6,000 dolar ya da kiraya ek olarak ayda 500 dolardır.
Dört. Bir binada 15,000 kiralanabilir square foot ve 11,250 kullanılabilir square foot vardır. Çıkarın: fark 3,750 square foot ortak alandır. Kiralanabilir alana bölün: 3,750 bölü 15,000, .25 eder; yani yüzde 25 kayıp faktörü. Diğer taraftan kontrol edin: 11,250 bölü 15,000, .75 eder; dolayısıyla bina yüzde 75 verimlidir ve 25 artı 75, 100 eder. İki rakamın toplamı 100 etmiyorsa, biri yanlıştır.
Beş. Bir satıcı, ilk 500,000 dolar için yüzde 7, sonraki 500,000 için yüzde 6 ve 1 milyonun üzeri için yüzde 5 olan kademeli bir komisyon tarifesiyle bir binayı 1.8 milyon dolardan ilana çıkarıyor. Katmanlara ayırın: 35,000 dolar, artı 30,000 dolar, artı kalan 800,000 doların yüzde 5’i, yani 40,000 dolar. Toplam 105,000 dolardır. Fiyatın tamamına düz yüzde 7 uygulamak 126,000 dolar ederdi; tarifenin katmanlar halinde hesaplanması ve oranın teklif geldikten sonra değil, ilan alınmadan önce müzakere edilmesi gerektiğinin nedeni budur.
Bu beşinden herhangi biri sizi zorladıysa, vakayı okumadan önce alan ölçümü, yüzde kira sözleşmeleri, artış maddeleri ve komisyonlarla ilgili ekranlara geri dönün. Vaka, tam da az önce atladığınız hesaplamayı cezalandırmak üzere yazılmıştır.
VAKA
Dikkatle okuyun. Bu olguların bir kısmı vakanın sonucunu belirler. Bir kısmı ise, hukuka uygun bir şey için birini suçlayıp suçlamayacağınızı görmek üzere konmuş olağan ticari uygulamalardır. Etiketlenmemişlerdir.
Meridian Commercial’da salesperson olan Leo, ticari işlere girmeye karar verir. Bir lokanta sahibinin ilanını, “çoğu temsilcinin almaya hiç zahmet etmediği özel ticari yetki belgesine sahip” olduğu için daha yüksek ücret alabileceğiyle övünerek kazanır. İki iş ortağı Garment District’te boş bir dükkânı gezmek istediğinde Leo, siyahi ortakla tanıştıktan sonra onları sessizce bırakır ve brokerına bina sahibinin “farklı türden bir alıcıyı tercih ettiğini” söyler. Bir lobi yenilemesi konusunda mal sahibi müşterisine danışmanlık yaparken, “engellilik hukuku ticari binaları değil, yalnızca konutları kapsadığı için” tekerlekli sandalyeyle erişilebilir girişi atlamasını söyler.
Sırada alan hesabı vardır. Leo bir kiracıya 20% kayıp faktörlü 10,000 square foot’luk bir binada 2,000 kullanılabilir square foot’luk bir ofis gösterir ve kirayı “halı döşenebilir alanınız üzerinden, kirasını ödediğiniz tek alan bu” diyerek belirtir. Kiralanabilir rakam sorulunca bir peçete üzerinde hesaplar: “iki bin artı yük, 2,200 kiralanabilir square foot diyelim.” Sözleşmeyi imzalarken kiracıya “net-net-net” kira sözleşmesinin iyi türden olduğu konusunda güvence verir: “vergileri, sigortayı ve ortak alan bakımını mal sahibi üstleniyor.”
Perakende müşterileri de daha iyi durumda değildir. 8% aşımla $80,000 yıllık temel kira ödeyen bir kuyumcu için Leo kırılma noktasını çarparak hesaplar: “$80,000 çarpı .08, $6,400’ı aşan her satış için aşım kirası ödeyeceksiniz.” 10 yıllık arsa kira sözleşmesi olan bir kahve dükkânı kiracısına, “kira sözleşmesi bittiğinde bina sizde kalacak” diyerek cömertçe tadilat yapmasını söyler. Başka bir kiracı beş yıllık sürenin ikinci yılında çıkmak zorunda kaldığında Leo bir alt kiralama ayarlar ve onu kutlar: “Adınız kira sözleşmesinden çıktı, başka hiçbir yükümlülüğünüz yok.” Ve ön alım hakkına sahip bir kiracıyı “malik yeri daha piyasaya bile çıkarmadan, bugün kullanmaya” teşvik eder.
Bir meslek grubu kahvaltısında Leo, basılı bir “Meridian tavsiye edilen ticari komisyon tarifesi” dağıtır ve salondakilerden bunu “hepimiz birbirimizin fiyatını kırmayı bırakalım diye” benimsemelerini ister. Bir geliştirme parseli satarken, mülkiyet özeti satıcının maden haklarını yıllar önce bir sondaj şirketine devrettiğini gösterdiği halde, alıcıya fee simple mülkiyetin “madenleri her zaman içerdiği” konusunda güvence verir. Bu arada Meridian’ın brokerı bir depo kullanıcısıyla, hiçbir satın alma kapanmasa bile ödenecek aylık bir avans karşılığında bir saha arama danışmanlığı sözleşmesi imzalar.
Bu hikâyede 12 ihlal gizli
, artı sizi yanıltmak için yerleştirilmiş bir hukuka uygun eylem.
Kaç tanesini tespit edebilirsiniz?
Her eylemin çiğnediği yükümlülüğü, yasayı veya kuralı adlandırın. Başka hiçbir şeye bakmadan önce kuralı kendi sözlerinizle olgunun yanına yazın. Bağlı olduğu olguyu adlandırmadan bir kuralı adlandıran yanıt, yanıt değildir.
Sonra daha zor yarıyı yapın. Bulduklarınızı üç yığına ayırın. Açıkça ihlal. Açıkça hukuka uygun. Bu olgulardan anlaşılamıyor. Size bir şey öğreten üçüncü yığındır; çünkü içindeki her kalem için onu diğer iki yığından birine taşıyacak eksik olguyu adlandırmanız gerekir.
Sonra tuzağı bulun. Bu hikâyedeki bir eylem hukuka uygundur ve şüpheli görünecek şekilde yazılmıştır. Kendinize hangi olguyu en hızlı suçladığınızı ve bunu bir kural yüzünden mi yoksa bir his yüzünden mi suçladığınızı sorun. Çok çabuk yapılan bir suçlama başlı başına bir tür güvenilmezliktir ve uygulamada lisans sahiplerine kaçırılan bir sorundan daha pahalıya mal olur.
Son olarak, en az emin olduğunuz tek sorunda karşı tarafı savunun. Yüksek sesle söyleyin. Bu argümanı kuramıyorsanız bir sorun tespit etmemişsiniz demektir. Bir kuralı ezberden okumuş ve uyacağını ummuşsunuzdur.
YANLIŞ GÖRÜNEN AMA YANLIŞ OLMAYAN ŞEYLER
Ticari uygulama, yalnızca konut işi yapmış birini şaşırtan düzenlemelerle doludur. Aşağıdakilerin her biri olağandır, hukuka uygundur ve her gün müzakere edilir; bunları ihlal olarak işaretleyen bir öğrenci bu bölümden yanlış dersi çıkarmıştır.
Kiracının satışlarıyla birlikte artan bir kira. Kiracıya sahibi olmadığı bir binanın vergilerini, sigortasını ve bakımını ödeten bir kira sözleşmesi. İnşasının bedelini kiracının ödediği bir binanın mal sahibinde kalmasıyla sona eren bir kira sözleşmesi. Bir kiracıdan kendi kira sözleşmesinin ne dediğini teyit eden bir belgeyi imzalamasının istenmesi. Mevcut bir kira sözleşmesini yıllar sonra imzalanan bir ipoteğin gerisine alan bir madde. Fiyat yükseldikçe düşen bir komisyon oranı. Brokerın fiilen yaptığı iş için, bir şey kapansın ya da kapanmasın, yazılı bir anlaşmaya göre peşin ödenen bir ücret. Şirketinin kirasına kişisel olarak kefil olan bir işletme sahibi.
Bunların her birinin bu bölümde bir adı ve var olmak için meşru bir nedeni vardır. Hiçbiri, bir taraf için ağır göründüğü için ihlale dönüşmez. Ticari tarafların eşit koşullarda (arm’s length) müzakere ettiği varsayılır ve lisans sahibinin yükümlülüğü, işlemin haksız olduğuna karar vermek değil, işlemi doğru açıklamaktır.
Bunlardan herhangi birini sorun haline getiren şey, bir lisans sahibinin onu yanlış tarif etmesidir. Yüzde kira sözleşmesi hukuka uygundur; çarparak hesaplanan bir kırılma noktası değildir. Mutlak net kira sözleşmesi hukuka uygundur; kiracıya üç gideri mal sahibinin taşıdığını söylemek değildir. Arsa kira sözleşmesindeki geri dönüş hukuka uygundur; kiracıya binanın onda kalacağını söylemek değildir. Bu örüntü hikâyenin tamamında geçerlidir. Düzenlemeye değil, lisans sahibinin düzenleme hakkında söylediklerine bakın.
BU NEDEN İŞİN TAMAMIDIR
Bu hikâyedeki her eylem, bir lisans sahibinin sıradan bir haftada yaptığı türden bir şeydir. Kira belirtmek. Bir kira sözleşmesi türünü açıklamak. Çıkmak isteyen bir kiracıyı rahatlatmak. Bir alıcının ne elde ettiğine ilişkin bir soruyu yanıtlamak. Bir kahvaltıda diğer brokerlarla konuşmak. Bunların hiçbiri yaşanırken suistimal gibi görünmez ve sorun tam da budur. Ticari hatalar, bunları kontrol etmenin hiçbir yolu olmayan bir müşterinin önünde, kendinden emin bir sesle yapılır.
Ticari bir dosyadaki sorunların ne kadarının eylem değil beyan olduğuna da dikkat edin. Biri bir kira sözleşmesinin belirli bir şekilde işlediğini söyler. Biri bir yasanın uygulanmadığını söyler. Biri bir rakamın doğru rakam olduğunu söyler. Bir müşteriyi harekete geçirmek için esaslı bir olgu hakkında yapılan gerçeğe aykırı bir beyan, lisans sahibi onun gerçeğe aykırı olduğunu bilsin ya da bilmesin yanlış beyandır; çünkü lisans sahibi bilmesi gerekenden sorumlu tutulur. Dört turun önemli olmasının nedeni bu ölçüttür. Sizden dürüst olmanız istenmiyor. Sizden doğru olmanız isteniyor.
Ve son şeye dikkat edin; vakanın tamamen hukuka uygun bir eylem içermesinin nedeni budur. Yetkinliğin bir parçası, bir şeye ihlal dememeyi bilmektir. Olağan bir ticari düzenleme yüzünden bir meslektaşını şikâyet eden lisans sahibi, kendi bilgi eksikliği yüzünden birine zarar vermiş olur. Vakanın tamamını okumadan önce bölümün tamamını okuyun ve kararı içgüdünün değil kuralların vermesine izin verin.
BİTİRDİĞİNİZDE
Listenizi hikâyeye ilişkin hatıranızla değil, ekran ekran kurallarla karşılaştırın. Bulduğunuz her sorunu alın ve çiğnediği kuralı içeren bu bölümdeki ekranı adlandırın. Bir ekrana kadar geri izleyemediğiniz her sorun ya başka bir bölümden bir kuraldır, ki bu sorun değildir, ya da bir histir, ki bu sorundur. Sonra listenizde hiç geçmeyen ekranları alın ve bunun vakanın onları sınamamasından mı yoksa sizin bakmamanızdan mı kaynaklandığını sorun.
Ardından bu bölümün notlandırılan etkinliğini açın. Aynı beceri, aynı vaka ve ona bağlı bir puan.
NOT: Bu hikâyede yanlış giden şeylerin çoğu lisans hukuku değil, kira mekanikleri ve aritmetiktir; onu ticari bir vaka yapan da budur. Listeniz tamamen yasalardan oluşuyor ve hiç rakam içermiyorsa, onu bir lisans hukuku vakası olarak okumuş ve büyük yarısını kaçırmışsınız demektir. Hesap makinesiyle geri dönün.
DİKKAT: Kendinizi yalnızca sayıya göre notlandırmayın. Dokuz sorun bulup dokuzunun her biri için kuralı ve olguyu ifade edebilen öğrenci, on iki sorun bulup dördünü açıklayabilen öğrenciden daha fazlasını öğrenmiştir. Sayı bir skor tabelasıdır. Akıl yürütme ise beceridir.
Olguyu adlandırın, sonra kuralı adlandırın
UNUTMAYIN: Notlandırılan etkinliği açmadan önce, bu bölümdeki üç formülü ve bir arsa kira sözleşmesi sona erdiğinde binaya ne olduğuna ilişkin tek cümleyi yüksek sesle söyleyin. Bu dört olgu, bu vakanın bildiğiniz diğer her şeyden daha büyük bir kısmını taşır.